Rouwen terwijl de liefde niet weg is

Wanneer een relatie eindigt voordat de verbondenheid verdwenen is

Een scheiding betekent niet altijd dat de liefde volledig verdwenen is.                                                                                                                                                                                                                                                                    Soms is er nog genegenheid,                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    -  Loyaliteit,                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                verbondenheid of verlangen,                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Terwijl één van beide partners toch besluit dat de relatie niet langer kan doorgaan. De relatie eindigt dan juridisch of praktisch, maar emotioneel is het verlies nog lang niet afgerond.

Dat maakt deze vorm van rouw bijzonder ingewikkeld.                                                                                                                                                                                                                                                                                          De ander leeft nog. Er zijn nog herinneringen, gedeelde kinderen, familiebanden, bezittingen en praktische contacten. Tegelijkertijd valt de gezamenlijke toekomst uiteen. De persoon is er nog, maar de vertrouwde positie van echtgenoot, partner en dagelijks gezinslid verdwijnt.

De Amerikaanse psycholoog en verliesdeskundige Pauline Boss beschrijft dit soort situaties vanuit het begrip ambigu verlies: een verlies dat niet volledig duidelijk, definitief of afgebakend voelt.                                  Juist die onduidelijkheid kan rouw blokkeren of verlengen. Er is geen helder afscheid zoals bij een overlijden, terwijl het vertrouwde leven wel ophoudt te bestaan.
Een scheiding kan daardoor rouw oproepen om veel meer dan alleen de partner:

• Het verlies van het gezamenlijke gezin;
• Het verlies van dagelijkse nabijheid;
• Het verlies van veiligheid en vertrouwdheid;
• het verlies van de woning en leefomgeving;
• Het verlies van gezamenlijke rituelen en tradities;
• Het verlies van sociale en familiecontacten;
• Het verlies van identiteit als echtgenoot of echtgenote;
• Het gedeeltelijke verlies van het dagelijkse contact met de kinderen;
• Het verlies van het toekomstbeeld dat jarenlang vanzelfsprekend leek.

Nederlandse rouw- en systeemtherapeuten binnen de SCHIP aanpak                                                                                                                                                                                                                                                        Beschrijven een scheiding daarom als een combinatie van conflict en verlies.                                                                                                                                                                                                                                                  

Wanneer alleen het conflict wordt besproken,                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Blijven de onderliggende verwondingen, teleurstellingen en rouw vaak bestaan.                                                                                                                                                                                                                                            Het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft de SCHIP aanpak als een gezamenlijk rouwverwerkingstraject dat gericht is op emotioneel herstel, het begrijpen van scheiding gerelateerde emoties en het mogelijk maken van constructief ouderschap na de scheiding.                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

Wat houdt de SCHIP-aanpak in?                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           De methode vervangt traditionele vechtscheidingstrajecten en richt zich op het afhechten van de relatie.                                                                                                                                                                                                 De letters staan voor de vijf opeenvolgende fasen:                                                                                                                                                                                                                                                                                                   

 S: Samenkomen                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             C: Conflict- en verliesverheldering                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                 H: Helpend Horen                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             I: Integratie
 P: Partnerschap (in ouderschap)

De liefde kan blijven bestaan terwijl de relatie vastloopt
Liefde en relationeel functioneren zijn niet hetzelfde. Twee mensen kunnen nog van elkaar houden en tegelijkertijd vastlopen in patronen van uitputting, terugtrekking, kritiek, zorgafhankelijkheid, onbegrip, overbelasting of emotionele eenzaamheid.

Dat betekent ook dat de uitspraak        “Als er nog liefde was, was er geen scheiding gekomen” te eenvoudig is.                                                                                                                                                                                        Liefde kan blijven bestaan terwijl vertrouwen, draagkracht, veiligheid, gelijkwaardigheid of hoop op verandering zijn afgenomen.
Andersom is liefde alleen niet voldoende om een relatie duurzaam te herstellen.                                                                                                                                                                                                                                              Herstel vraagt ook om:

• Bereidheid van beide partners;
• Emotionele en fysieke veiligheid;
• Inzicht in de ontstane patronen;
• Erkenning van elkaars ervaringen;
• Verantwoordelijkheid voor het eigen aandeel;
• Praktische veranderingen;
• Voldoende draagkracht om aan de relatie te werken;
• Tijd om verandering daadwerkelijk zichtbaar te laten worden.

Wanneer één partner al langere tijd over een scheiding heeft nagedacht,                                                                                                                                                                                                                                                      Kan die partner emotioneel verder in het proces zijn dan degene die het besluit onverwacht te horen krijgt.                                                                                                                                                                                                De vertrekkende partner heeft mogelijk al maanden of jaren getwijfeld, gerouwd en afstand genomen.                                                                                                                                                                                                  

Voor de achterblijvende partner                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Begint de ontregeling vaak pas op het moment waarop het besluit wordt uitgesproken.

Daardoor kunnen twee totaal verschillende werkelijkheden ontstaan.                                                                                                                                

• De één ervaart opluchting omdat een lange periode van twijfel lijkt te eindigen.                                                                                                                                                                                                                                                
• De ander ervaart plotseling verlies, paniek en ongeloof.                                                                                                                                                                                                                                                                              

Die ongelijkheid in timing kan ten onrechte worden uitgelegd als gevoelloosheid bij de één of onwil om los te laten bij de ander.

Wat er gebeurt met degene die achterblijft
Voor de partner die niet voor de scheiding koos, kan het besluit voelen als een plotselinge breuk in de werkelijkheid.                                                                                                                                                                              Niet alleen de relatie, maar ook het zelfbeeld, de dagelijkse structuur en het vertrouwen in het eigen verleden kunnen worden aangetast.

Veel voorkomende reacties zijn:

• Voortdurend zoeken naar verklaringen;
• Gesprekken en gebeurtenissen opnieuw analyseren;
• Moeite om de beslissing als definitief te ervaren;
• Verlangen naar herstel of een nieuw gesprek;
• Angst om vervangen of vergeten te worden;
• Slapeloosheid en lichamelijke onrust;
• Concentratieproblemen;
• Boosheid, machteloosheid en verdriet;
• Schaamte of ervaren gezichtsverlies;
• Idealisering van goede perioden uit de relatie;
• Schuldgevoelens over gemiste signalen;
• Wanhoop wanneer de ander snel verder lijkt te gaan.

Onderzoek naar hechting en relatieverlies                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Laat zien dat het hechtingssysteem niet onmiddellijk stopt wanneer een relatie formeel wordt beëindigd.                                                                                                                                                                                                De achterblijvende partner kan de ex-partner nog steeds ervaren als de belangrijkste bron van veiligheid, verbondenheid en emotionele regulatie.                                                                                                                            Het herstelproces vraagt daarom om een geleidelijke reorganisatie van die hechting, niet om een simpele beslissing om “los te laten”.

Rouw verloopt bovendien niet netjes in vaste stappen.                                                                                                                                                                                                                                                                                         Iemand kan de ene dag rationeel begrijpen dat de relatie voorbij is en de volgende dag opnieuw worden overspoeld door hoop of gemis.                                                                                                                                         Praktisch functioneren en emotionele verwerking lopen vaak niet gelijk op.

De aanwezigheid van liefde kan dit versterken.                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Wie nog liefde voelt, rouwt niet alleen om wat voorbij is, maar ook om wat volgens hem of haar misschien nog mogelijk had kunnen zijn.

Wanneer er een andere partner komt
De komst van een nieuwe partner kan voor de achterblijvende ex-partner een tweede verlieservaring vormen.                                                                                                                                                                                        De scheiding wordt daardoor concreter.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      

Wat eerst nog voelde als afstand, twijfel of een tijdelijke breuk, krijgt een nieuwe betekenis: de plaats naast de voormalige partner wordt daadwerkelijk door iemand anders ingenomen.

Dit kan gevoelens oproepen van:

• Vervangbaarheid;
• Vernedering;
• Vergelijking;
• Afwijzing;
• Onrecht;
• Verlies van exclusiviteit;
• Verlies van de gezamenlijke geschiedenis;
• Angst dat de kinderen een nieuw gezin krijgen waarin de achterblijvende ouder minder belangrijk wordt.

De nieuwe relatie kan ook het verhaal over de eerdere relatie veranderen.                                                                                                                                                                                                                                                        De achterblijvende partner kan zich gaan afvragen of de vorige jaren wel echt waren, of de ander al langer emotioneel vertrokken was en of het gezamenlijke gezin eenvoudig is ingeruild.

Die gevoelens zijn begrijpelijk,                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      maar vormen niet automatisch bewijs voor wat er werkelijk in de vertrekkende partner omging.

Een nieuwe relatie is niet automatisch een vlucht
Over zogenoemde reboundrelaties bestaan veel stellige opvattingen, maar de wetenschappelijke werkelijkheid is genuanceerder.                                                                                                                                                      

Onderzoek van de Amerikaanse psychologen Claudia Brumbaugh en R. Chris Fraley liet zien dat mensen die relatief snel een nieuwe relatie aangingen soms juist meer zelfvertrouwen en minder emotionele gerichtheid op hun ex-partner rapporteerden. Een snelle nieuwe relatie is dus niet per definitie ongezond of gedoemd te mislukken.

Dat onderzoek bewijst echter ook niet dat een nieuwe relatie automatisch betekent dat de vorige relatie goed is verwerkt.                                                                                                                                                                      

Een nieuwe partner kan tegelijkertijd:

• Werkelijke liefde en verbondenheid bieden;
• Hoop en levenslust teruggeven;
• Afleiding van verdriet bieden;
• Onmiddellijke rust of bevestiging geven;
• Een contrast vormen met een langdurig belastende thuissituatie;
• Voorkomen dat iemand diepgaand naar eigen patronen kijkt.

Daarom is een nieuwe relatie op zichzelf noch bewijs van herstel, noch bewijs van vluchtgedrag.

De relevante vraag is niet alleen hoe snel iemand een nieuwe relatie aangaat, maar vooral:

• Is onderzocht waardoor de vorige relatie vastliep?
• Is er zicht op het eigen aandeel?
• Worden oude patronen herkend?
• Is het verlies werkelijk doorvoeld?
• Wordt de nieuwe partner gebruikt om leegte, angst of onzekerheid te verdoven?
• Kan iemand alleen zijn zonder onmiddellijk emotionele houvast te moeten zoeken?
• Worden de kinderen beschermd tegen te snelle veranderingen?
• Is er voldoende ruimte om het ouderschap met de ex-partner zorgvuldig opnieuw vorm te geven?

Een nieuwe relatie kan verlichting geven,                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Maar neemt chronische ziekte, hechtingspatronen, vermijding, moeite met grenzen, communicatieproblemen of overbelasting niet vanzelf weg.                                                                                                                            Wat niet wordt onderzocht, kan later in een andere vorm terugkeren.

Wat een nieuwe partner voor kinderen betekent
Voor kinderen betekent de scheiding niet alleen dat hun ouders niet meer samenwonen.                                                                                                                                                                                                                                Zij moeten zich aanpassen aan verschillende huizen, gewijzigde routines, nieuwe financiële omstandigheden, veranderde familiecontacten en soms minder dagelijks contact met één van hun ouders.

Wanneer daarna een nieuwe partner verschijnt,                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Begint opnieuw een aanpassingsproces.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                

Het Nederlands Jeugdinstituut benadrukt dat opeenvolgende veranderingen kinderen telkens opnieuw kunnen belasten.                                                                                                                                                                  Kinderen functioneren gemiddeld beter wanneer er weinig ouderlijke conflicten zijn, beide ouders emotioneel beschikbaar blijven en er een veilige, warme en voorspelbare structuur bestaat.

Een kind kan een nieuwe partner ervaren als:

• Een vriendelijke nieuwe volwassene;
• Een bedreiging voor de band met de eigen ouder;
• Een concurrent om aandacht;
• Het definitieve bewijs dat de ouders niet meer samenkomen;
• Iemand tegenover wie loyaliteit aan de andere ouder moet worden bewezen;
• Een bron van nieuwe regels en verwachtingen;
• Iemand die een plaats inneemt die volgens het kind bij vader of moeder hoorde.

Het NJi beschrijft dat kinderen verdriet kunnen ervaren wanneer zij door een nieuwe relatie de hoop moeten opgeven dat hun ouders nog bij elkaar komen.                                                                                                    Ook kunnen zij afstand houden van een stiefouder omdat zij bang zijn daarmee de andere biologische ouder te verraden.                                                                                                                                                                      

Een samengesteld gezin heeft tijd nodig om nieuwe relaties en rollen te ontwikkelen.
Daarom moet een nieuwe partner niet te snel een opvoedende, corrigerende of vervangende ouderrol krijgen.                                                                                                                                                                                            De biologische ouder blijft in eerste instantie verantwoordelijk voor de opvoeding.                                                                                                                                                                                                                                          Het kind heeft daarnaast tijd alleen met die ouder nodig, zodat het niet het gevoel krijgt dat de nieuwe relatie de bestaande ouder-kind band verdringt.

Kinderen mogen niet worden ingezet                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Als boodschapper, beoordelaar, trooster of informatiebron over de andere ouder.                                                                                                                                                                                                                                              Zij mogen van beide ouders houden zonder het gevoel te krijgen dat zij daarmee iemand verraden.

Scheiden bij chronische ziekte
Chronische ziekte beïnvloedt niet alleen degene die ziek is. De aandoening kan het hele relationele systeem veranderen.

Taken en rollen verschuiven.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     De gezonde partner neemt mogelijk steeds meer verantwoordelijkheid over.                                                                                                                                                                                                                                                       De zieke partner kan autonomie, inkomen, sociale contacten en gelijkwaardigheid verliezen.                                                                                                                                                                                                                       De relatie kan ongemerkt veranderen van een partnerrelatie in een combinatie van patiënt en verzorger.

Een systematische wetenschappelijke review                                                                                                                                                                                                                                                                                                      Naar relaties waarin één partner een chronische lichamelijke beperking heeft, beschrijft onder meer veranderingen in taken, communicatie, intimiteit en sociale deelname.                                                                              Zowel de zieke partner als de partner die meer zorg draagt, kan psychisch worden belast.                                                                                                                                                                                                                              Relaties passen zich gemiddeld beter aan wanneer de ziekte als een gezamenlijke uitdaging wordt gezien en niet uitsluitend als het probleem van één persoon.
Binnen zo’n relatie kunnen beide partners onzichtbaar iets verliezen.

De zieke partner kan verliezen:

• Lichamelijke en cognitieve mogelijkheden;
• Spontaniteit;
• Zelfstandigheid;
• Werk en maatschappelijke positie;
• Het gevoel een gelijkwaardige partner te zijn;
• Seksuele of emotionele beschikbaarheid;
• Vertrouwen in het eigen lichaam;
• Ruimte om zonder schuldgevoel grenzen aan te geven.

De andere partner kan verliezen:

• Herstelruimte;
• Emotionele wederkerigheid;
• Vrijheid en spontaniteit;
• Ondersteuning door de partner;
• Een gelijkwaardige taakverdeling;
• Tijd voor zichzelf;
• Het gevoel nog geliefde in plaats van verzorger te zijn.

Wanneer hierover onvoldoende wordt gesproken,                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Kunnen beide partners zich tekortgedaan en alleen voelen.                                                                                                                                                                                                                                                                                  De zieke partner kan zich gecontroleerd, afhankelijk of niet serieus genomen voelen.                                                                                                                                                                                                                                        De andere partner kan zich overbelast, ongezien of verantwoordelijk voor alles voelen.

Hierdoor kan een patroon ontstaan                                                                                                                                                                                                                                                                                                                Waarin de één zich steeds verder terugtrekt om overbelasting te voorkomen,                                                                                                                                                                                                                                                      terwijl de ander juist harder probeert contact, duidelijkheid of verandering af te dwingen.                                                                                                                                                                                                                              Hoe sterker de één aandringt, hoe meer de ander zich kan afsluiten.                                                                                                                                                                                                                                                                    Hoe meer de ander zich afsluit, hoe onveiliger en wanhopiger de eerste partner zich kan voelen.
Dit is niet automatisch de schuld van één persoon. Het is een wisselwerking die moet worden onderzocht.

ME/CVS, brain fog en relationele besluitvorming
ME/CVS is geen gewone vermoeidheid. 

De Nederlandse Gezondheidsraad beschrijft ME/CVS als een ernstige chronische multisysteemziekte die het functioneren en de kwaliteit van leven aanzienlijk kan beperken.                                                                          Tot de klachten behoren vertraagde informatieverwerking en problemen met concentreren, herinneren, oriënteren, denken en begrijpen.                                                                                                                                            Ook kunnen klachten toenemen na lichamelijke of geestelijke inspanning.

De Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention beschrijven dat mensen met ME/CVS moeite kunnen hebben met snel denken, details vasthouden en informatie verwerken.                                                    Deze cognitieve klachten worden vaak aangeduid als brain fog.                                                                                                                                                                                                                                                                              De klachten kunnen wisselen en na mentale, emotionele of lichamelijke inspanning toenemen.

Dat kan binnen een relatie zichtbaar worden als:

• Gesprekken niet kunnen volgen;
• Belangrijke informatie vergeten;
• Traag of vertraagd reageren;
• Snel overspoeld raken door veel vragen;
• Moeite hebben meerdere perspectieven tegelijk vast te houden;
• Gesprekken abrupt beëindigen;
• Sociale of emotionele prikkels vermijden;
• Behoefte hebben aan onmiddellijke rust;
• Beslissingen vereenvoudigen om de mentale belasting te verminderen;
• Achteraf niet meer precies weten wat is besproken.

Deze verschijnselen mogen niet automatisch worden uitgelegd als desinteresse, gebrek aan liefde, manipulatie of onwil.

Tegelijkertijd mag brain fog niet worden gebruikt om                                                                                                                                                                                                                                                                                          Iedere keuze van een chronisch zieke persoon ongeldig te verklaren.                                                                                                                                                                                                                                                                    Een chronische aandoening neemt iemands autonomie en beslissingsrecht niet weg.                                                                                                                                                                                                                                  

De juiste conclusie is niet dat een persoon met ME/CVS geen besluit over een relatie kan nemen, maar dat complexe en onomkeerbare beslissingen extra zorgvuldig moeten worden onderzocht wanneer cognitieve overbelasting, uitputting en tijdsdruk aanwezig zijn.

Onmiddellijke rust                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            Is niet altijd hetzelfde als een duurzame oplossing

Wanneer iemand langdurig overbelast is, kan afstand van gesprekken, verwachtingen en relationele spanning directe verlichting geven.                                                                                                                                              Die verlichting is werkelijk.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

Zij bewijst echter nog niet                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Waardoor de overbelasting precies werd veroorzaakt.

De belasting kan voortkomen uit verschillende lagen:

• De ziekte zelf;
• Onvoldoende rust en prikkelregulatie;
• Een langdurig verstoorde taakverdeling;
• Verlies van autonomie;
• Communicatiepatronen;
• Emotionele druk;
• Mantelzorgbelasting;
• Financiële zorgen;
• Familie- of systeemdruk;
• Onverwerkte ervaringen uit het verleden;
• Persoonlijke vermijdingspatronen;
• Werkelijke relationele onveiligheid;
• Verlies van hoop;
• Aantrekkingskracht tot een ander.

Wanneer al deze factoren worden samengevoegd                                                                                                                                                                                                                                                                                              Tot de conclusie “de partner of de relatie is het probleem”.                                                                                                                                                                                                                                                                                  Bestaat het risico dat een ingewikkeld systeemprobleem wordt versmald tot één oorzaak.

Een nieuwe woning, een nieuwe partner of minder contact met de ex-partner kan aanvankelijk rust geven.                                                                                                                                                                                              Maar wanneer de onderliggende ziektebelasting, moeite met grenzen, interne overtuigingen of oude Coping patronen niet worden onderzocht, kunnen soortgelijke problemen later opnieuw ontstaan.

Wat vóór een definitieve beslissing onderzocht moet worden
Een zorgvuldig besluit betekent niet dat iemand verplicht is een relatie te behouden.                                                                                                                                                                                                                                        Het betekent dat een ingrijpende keuze zo veel mogelijk wordt genomen vanuit helderheid, autonomie en inzicht, en zo min mogelijk vanuit acute uitputting, druk, angst of eenzijdige beeldvorming.

Bij chronische ziekte kan een professioneel onderzoek naar de volgende onderwerpen noodzakelijk zijn.
1. De medische werkelijkheid
Welke klachten zijn aanwezig? Wanneer verergeren ze? Welke rol spelen slaap, post-exertionele malaise, pijn, prikkels, orthostatische klachten en cognitieve overbelasting?

2. Draagkracht en systeemdruk
Welke taken liggen bij welke partner? Wie regelt de kinderen, financiën, afspraken, huishouden en zorg? Waar is de taakverdeling uit balans geraakt?

3. Verlies van autonomie
Voelde hulp nog als steun, of werd die ervaren als controle, afhankelijkheid of ongelijkwaardigheid? Kon de zieke partner nog zelf kiezen en beslissen?

4. Verlies van de partnerrelatie
Bestond er nog ruimte voor intimiteit, humor, belangstelling en gelijkwaardigheid, of draaide de relatie voornamelijk om ziekte, zorg en praktische problemen?

5. De positie van de dragende partner
Hoe lang heeft de andere partner gecompenseerd? Is sprake van uitputting, eenzaamheid, verdriet of opgebouwde frustratie?

6. Communicatie onder belasting
Waren gesprekken te lang, te intensief of te verwijtend? Werden belangrijke onderwerpen besproken op momenten waarop één van beide partners cognitief of emotioneel overbelast was?

7. Individuele patronen
Welke rol spelen angst voor conflict, vermijding, pleasen, controle, hechtingsangst, schaamte, loyaliteit aan familie of moeite met grenzen?

8. Invloed van een derde persoon
Biedt een nieuwe partner een gezonde nieuwe verbinding, of speelt ook het contrast met de bestaande druk een rol? Is er voldoende afstand om de oude relatie eerlijk te beoordelen?

9. De belangen van de kinderen
Welke veranderingen krijgen de kinderen achter elkaar te verwerken? Hoe worden hun veiligheid, voorspelbaarheid en banden met beide ouders beschermd?

10. Veiligheid
Is er sprake van geweld, dwang, intimidatie, stalking, seksuele dwang of ernstige controle? In zulke situaties staat veiligheid voorop en is gezamenlijk relatieherstel niet het eerste doel. Veilig Thuis is in Nederland het landelijke advies- en meldpunt voor huiselijk geweld en kindermishandeling.

Geen schuldonderzoek, maar verantwoordelijkheidsonderzoek
Een relatie onderzoeken betekent niet dat beide partners automatisch evenveel schuld dragen.                                                                                                                                                                                                                    Het betekent wel dat wordt gekeken naar ieders gedrag, kwetsbaarheid, keuzes, beperkingen en invloed op het geheel.

Schuld zegt: Jij bent de oorzaak.

Verantwoordelijkheid zegt: Dit was mijn aandeel, dit was jouw aandeel, dit kwam door de omstandigheden en dit moet anders wanneer wij verder willen.

Chronische ziekte kan gedrag verklaren                                                                                                                                                                                                                                                                                                              Zonder dat ieder gevolg daarmee verdwijnt.                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Overbelasting kan verklaren waarom iemand zich terugtrok, maar de andere partner kan daardoor wel langdurig alleen zijn komen te staan.                                                                                                                                      Een zorgende partner kan vanuit liefde taken hebben overgenomen, terwijl de zieke partner daardoor toch autonomie verloor.
Meerdere werkelijkheden kunnen tegelijkertijd waar zijn.

De Nederlandse SCHIP benadering werkt daarom met een gezamenlijk scheidingsverhaal waarin beide perspectieven worden onderzocht, eigen aandeel kan worden erkend en de ander waar mogelijk wordt niet beschuldigt.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    

Het doel daarvan is niet noodzakelijk hereniging, maar emotioneel herstel en beter ouderschap.

Zorgvuldig beslissen wanneer één wil blijven en de ander wil vertrekken
Gewone relatietherapie is niet altijd geschikt wanneer één partner de relatie wil herstellen en de ander vooral wil vertrekken.                                                                                                                                                                  De partners hebben dan verschillende doelen.

Gewone relatietherapie is niet altijd direct passend wanneer de partners met verschillende doelen aan een gesprek beginnen.                                                                                                                                                               De ene partner wil de relatie herstellen, terwijl de andere partner twijfelt, afstand wil of al sterk naar een scheiding neigt.                                                                                                                                                     Traditionele relatietherapie veronderstelt meestal dat beide partners bereid zijn om aan voortzetting en verbetering van de relatie te werken.                                                                                                                                  Wanneer die gezamenlijke bereidheid ontbreekt, kan eerst een afzonderlijke fase van onderzoek en besluitvorming nodig zijn.

De Amerikaanse hoogleraar, gezins- en relatietherapeut William Doherty ontwikkelde hiervoor discernment counseling. Deze kortdurende benadering is specifiek bedoeld voor zogenoemde mixed-agenda couples: stellen bij wie de ene partner de relatie wil behouden en de andere partner overweegt te vertrekken of twijfelt of relatietherapie nog zinvol is. Het doel is niet om de vertrekkende partner alsnog tot blijven te overtuigen en ook niet om de scheiding te versnellen. Het doel is dat beide partners meer duidelijkheid en vertrouwen ontwikkelen over de volgende stap, op basis van een beter begrip van wat er met de relatie is gebeurd en welke bijdrage ieder zelf aan de ontstane problemen heeft geleverd.
Binnen deze benadering wordt onderscheid gemaakt tussen drie mogelijke vervolgrichtingen:

• De relatie beëindigen en zo zorgvuldig mogelijk uit elkaar gaan; 
• Voorlopig geen definitieve beslissing nemen en de bestaande situatie tijdelijk handhaven; 
• Gedurende een afgesproken periode serieus relatiewerk aangaan, waarbij de beslissing over een scheiding tijdelijk niet verder wordt uitgevoerd.

De derde mogelijkheid betekent niet                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Dat partners beloven bij elkaar te blijven.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Zij spreken af dat zij gedurende een afgebakende periode volledig onderzoeken of herstel mogelijk is.                                                                                                                                                                                                        In het oorspronkelijke model gaat het doorgaans om een periode van ongeveer zes maanden relatietherapie,                                                                                                                                                                                  waarin beide partners zich inzetten voor verandering en de scheidingsbeslissing tijdelijk buiten de behandelkamer houden.

Nederlandse professionele aansluiting
In Nederland bestaat niet één algemeen erkende methode die volledig gelijkstaat aan discernment counseling.                                                                                                                                                                                      De uitgangspunten sluiten echter duidelijk aan bij de Nederlandse systeemtherapie.                                                                                                                                                                                                                                       

 De Nederlandse Vereniging voor Relatie- en Gezinstherapie                                                                                                                                                                                                                                                                             Beschrijft dat systeemtherapie niet alleen naar één persoon of één afzonderlijke klacht kijkt.                                                                                                                                                                                                                         Er wordt onderzocht hoe problemen samenhangen met onderlinge interactiepatronen en met de sociale, relationele en maatschappelijke context waarin partners leven.                                                                                   Het gaat daardoor niet uitsluitend om de vraag wie het probleem veroorzaakt, maar om de manier waarop partners en omstandigheden elkaar wederzijds beïnvloeden en hoe vastgelopen patronen in stand worden gehouden.

Vanuit deze Nederlandse systemische benadering hoort een professional daarom niet onmiddellijk partij te kiezen voor blijven of scheiden.                                                                                                                                 Eerst moet worden onderzocht:

• Welke patronen tussen de partners zijn ontstaan;
• Hoe beide partners op elkaar reageren;
• Wat ieder probeert te beschermen of te vermijden;
• Welke verliezen en kwetsuren onder de conflicten liggen;
• Welke invloed ziekte, mantelzorg, kinderen, familie, werk en financiële druk hebben;
• Wat ieder zelf heeft bijgedragen aan het ontstaan of voortbestaan van het probleem;
• Of er nog voldoende veiligheid, vrijwilligheid en veranderingsbereidheid aanwezig zijn.

Een tweede Nederlandse aansluiting                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       Is de SCHIP aanpak, ontwikkeld voor scheidende en gescheiden ouders. Deze aanpak is niet primair bedoeld om te beslissen of een relatie moet worden voortgezet.                                                                                    De partnerrelatie kan binnen dit traject al beëindigd zijn.                                                                                                                                                                                                                                                                                          De methode laat echter wel zien dat Nederlandse scheidingsprofessionals het belangrijk vinden om verder te kijken dan verwijten en eenzijdige verklaringen.

Binnen de SCHIP aanpak worden de afzonderlijke verhalen van beide ex-partners onderzocht.                                                                                                                                                                                                                      Er wordt gekeken naar rouw, hechting, coping stijlen, negatieve emoties en terugkerende interactiepatronen.                                                                                                                                                                                            Onder begeleiding wordt toegewerkt naar een gezamenlijke scheidingsverhaal waarin beide partners verantwoordelijkheid leren nemen voor hun eigen aandeel,                                                                                                zonder alle schuld bij zichzelf of bij de ander neer te leggen.

De door het Nederlands Jeugdinstituut beschreven SCHIP aanpak noemt als concrete doelen:

• Negatieve emoties en beschuldigende verklaringen leren herkennen;
• Escalatie van conflicten leren onderbreken;
• Directe en constructieve communicatie herstellen;
• Het eigen aandeel in de scheiding erkennen;
• De ander waar mogelijk ontschuldigen;
• Rouw, verlies en relationele kwetsuren verwerken;
• Een gezamenlijker verhaal ontwikkelen over wat er is gebeurd;
• Constructief ouderschap na de scheiding mogelijk maken.

De aanpak gaat ervan uit dat onverwerkte relationele kwesties en kwetsuren de samenwerking tussen ouders kunnen blijven verstoren.                                                                                                                                        Volgens de beschrijving van het Nederlands Jeugdinstituut kan het daarom noodzakelijk zijn dat deze onderliggende kwesties eerst worden verwerkt voordat ouders werkelijk effectief en stabiel kunnen samenwerken.

Niet eerst overtuigen, maar eerst onderzoeken
Zowel de Amerikaanse discernment benadering als de Nederlandse systeem therapeutische uitgangspunten verzetten zich tegen een te snelle versmalling van het probleem.
De vraag is niet alleen:
“Wil je blijven of wil je scheiden?”

De vragen zijn ook:

• Waarom is de relatie op dit punt terechtgekomen?
• Wanneer begon de afstand werkelijk?
• Welke pogingen tot herstel zijn gedaan?
• Waren die pogingen voor beide partners herkenbaar en uitvoerbaar?
• Welke rol speelden lichamelijke ziekte, cognitieve overbelasting of psychische klachten?
• Welke rol speelden terugtrekking, kritiek, controle, vermijding of emotionele onbeschikbaarheid?
• Heeft één partner jarenlang meer gedragen dan nog verantwoord was?
• Heeft de andere partner autonomie of gelijkwaardigheid verloren?
• Wordt het besluit genomen vanuit duurzame helderheid of vanuit acute uitputting, angst, verliefdheid, druk of behoefte aan onmiddellijke rust?
• Welke patronen neemt ieder zelf mee, ook wanneer de relatie wordt beëindigd?

Het beantwoorden van deze vragen betekent niet                                                                                                                                                                                                                                                                                                Dat een scheiding moet worden voorkomen. 

Het betekent dat een definitieve beslissing niet uitsluitend wordt gebaseerd op de emoties, interpretaties en omstandigheden van het meest ontregelde moment.

Het eigen aandeel onderzoeken zonder schuld gelijk te verdelen
Het onderzoeken van de bijdrage van beide partners betekent niet dat beiden automatisch evenveel verantwoordelijk zijn.                                                                                                                                                                      Bij geweld, intimidatie, misbruik of dwingende controle kan de verantwoordelijkheid duidelijk ongelijk verdeeld zijn.                                                                                                                                                                        Gezamenlijk onderzoek mag in zulke situaties nooit ten koste gaan van veiligheid.

In relaties zonder dergelijke onveiligheid is het echter meestal te eenvoudig om één partner volledig als oorzaak en de andere volledig als slachtoffer te beschrijven.                                                                                        Ook passiviteit, langdurige vermijding, niet uitgesproken verwachtingen, overmatige aanpassing, controle uit angst, het vermijden van medische of psychische hulp en het niet aangeven van grenzen kunnen bijdragen aan het vastlopen van een relatie.

Verantwoordelijkheid nemen betekent dan:
“Ik erken wat mijn gedrag met jou en met de relatie heeft gedaan, ook wanneer ik daar destijds begrijpelijke redenen voor had.”
Dat verschilt van schuld:
“Alles wat is gebeurd, was mijn fout.”

De Nederlandse SCHIP aanpak maakt dit onderscheid zichtbaar door verantwoordelijkheid voor het eigen aandeel te combineren met beschuldigen van de ander. Partners kunnen erkennen dat bepaald gedrag beschadigend was, terwijl zij tegelijkertijd leren begrijpen vanuit welke pijn, beperkingen, ziekte, angst of overbelasting dat gedrag ontstond.

Een tijdelijke onderzoeksperiode
Wanneer er nog geen volledige duidelijkheid bestaat en er geen acute onveiligheid is, kan een tijdelijke onderzoeksperiode verantwoord zijn.                                                                                                                                  Tijdens zo’n periode wordt niet gedaan alsof de relatie al hersteld is.                                                                                                                                                                                                                                                                 Ook wordt de scheiding niet ontkend.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Er wordt afgesproken dat beide partners gedurende een beperkte tijd onderzoeken wat er werkelijk is gebeurd en of verandering mogelijk is.

Een dergelijke periode kan bestaan uit:

• Medische en psychologische beoordeling wanneer ziekte of cognitieve klachten meespelen;
• Individuele gesprekken gericht op het eigen aandeel en de persoonlijke patronen;
• Gezamenlijke systeem- of relatietherapie;
• Vermindering van praktische en mantelzorgbelasting;
• Aanpassing van communicatie aan de cognitieve en lichamelijke belastbaarheid;
• Concrete gedragsafspraken;
• Bescherming van de kinderen tegen onzekerheid en conflicten;
• Vaste evaluatiemomenten;
• Een vooraf afgesproken einddatum waarop een bewuste keuze wordt gemaakt.

Deze periode mag niet worden gebruikt om de twijfelende partner onder druk te zetten, te controleren of eindeloos in onzekerheid te houden.                                                                                                                                    De partner die wil blijven, moet accepteren dat zorgvuldig onderzoek alsnog tot een scheiding kan leiden.                                                                                                                                                                                                  De partner die wil vertrekken, moet bereid zijn eerlijk te onderzoeken of de huidige overtuiging volledig is of mede wordt beïnvloed door factoren die nog niet voldoende zijn onderzocht.

De mogelijke uitkomsten
Na een zorgvuldig traject kunnen nog steeds drie hoofdrichtingen ontstaan:

• De relatie wordt beëindigd.
• De partners concluderen dat vertrouwen, veiligheid, liefde of veranderingsbereidheid onvoldoende aanwezig zijn.                                                                                                                                                                        

De begeleiding richt zich vervolgens op rouwverwerking, respectvolle afhechting, ouderschap en het beperken van schade voor de kinderen.

De beslissing wordt tijdelijk uitgesteld.
Er is nog onvoldoende duidelijkheid, maar ook onvoldoende basis om direct aan relatieherstel te beginnen.                                                                                                                                                                                              Er kan eerst worden gewerkt aan medische stabiliteit, individuele behandeling, rust, huisvesting, draagkracht of praktische ontlasting.

De partners kiezen voor een serieus hersteltraject.
Beide partners spreken vrijwillig af dat zij gedurende een afgebakende periode zichtbaar en toetsbaar aan de relatie werken.                                                                                                                                                                Niet alleen de communicatie, maar ook de taakverdeling, autonomie, ziektebelasting, intimiteit, familie-invloed en persoonlijke patronen worden meegenomen.
Geen van deze uitkomsten mag vooraf door de professional worden bepaald.

De taak van de professional is niet beslissen voor het stel, maar zorgen dat beide partners een zo volledig mogelijk beeld krijgen van:

• Wat er is gebeurd;
• Welke omstandigheden meespeelden;
• Welk aandeel ieder daarin had;
• Wat werkelijk kan veranderen;
• Wat niet meer herstelbaar is;
• Welke gevolgen iedere keuze voor henzelf en hun kinderen heeft.

Een zorgvuldig besluit is daarmee geen besluit zonder verdriet.                                                                                                                                                                                                                                                                            Het is een besluit dat zo min mogelijk wordt gedreven door paniek, schuld, eenzijdige beeldvorming of onmiddellijke behoefte aan verlichting, en zo veel mogelijk door inzicht, vrijwilligheid, verantwoordelijkheid en realistische kennis van de mogelijkheden.

Een dergelijk traject is vooral zinvol wanneer nog niet alle relevante factoren zijn onderzocht, wanneer ziekte en overbelasting een rol spelen of wanneer de partners sterk verschillende verhalen over de breuk hebben.

Het is geen middel om een vertrekkende partner onder druk te zetten.                                                                                                                                                                                                                                                          Werkelijk herstel kan alleen ontstaan wanneer beide mensen vrijwillig bereid zijn te onderzoeken.

Wat relatieherstel mogelijk kan maken
Relatieherstel is niet hetzelfde als teruggaan naar de oude situatie.                                                                                                                                                                                                                                                                    Wanneer de oude situatie opnieuw wordt opgebouwd, keren meestal ook de oude problemen terug.

Herstel vraagt om een nieuwe relatie tussen dezelfde mensen.
Daarvoor zijn doorgaans de volgende voorwaarden nodig:

• Erkenning van de volledige werkelijkheid
• Niet alleen de fouten van de ander, maar ook ziekte, draagkracht, zorgbelasting, familie-invloed, verlies van autonomie en eigen coping patronen moeten worden meegenomen.

Een veilige gespreksstructuur
Bij cognitieve overbelasting kunnen gesprekken korter worden gemaakt, vooraf worden voorbereid en schriftelijk worden samengevat.                                                                                                                                                Belangrijke besluiten worden niet tijdens een crash, escalatie of ernstige vermoeidheid genomen.

Herstel van autonomie
Hulp moet niet betekenen dat één partner alle regie overneemt.                                                                                                                                                                                                                                                                             De chronisch zieke partner moet binnen de eigen mogelijkheden invloed, keuzevrijheid en een gelijkwaardige stem behouden.

Begrenzing van de zorg rol
De gezonde of meer belastbare partner kan niet onbeperkt blijven compenseren. Externe hulp, hulpmiddelen, respijtzorg, familieondersteuning en een andere taakverdeling kunnen noodzakelijk zijn.

Erkenning van pijn zonder verdediging
Beide partners moeten kunnen benoemen wat hen heeft beschadigd, zonder dat iedere ervaring onmiddellijk wordt weersproken of verklaard.

Zichtbare gedragsverandering
Goede bedoelingen zijn onvoldoende. Herstel wordt zichtbaar in terugkerend gedrag: luisteren, grenzen respecteren, verantwoordelijkheid nemen, afspraken nakomen en anders reageren tijdens spanning.

Vrijwilligheid
Een terugkeer uit schuld, angst, financiële nood of druk van de kinderen is kwetsbaar. Een duurzame keuze vraagt dat iemand kan blijven zonder zichzelf gevangen te voelen.

Tijd
Een relatie die gedurende jaren is vastgelopen, wordt niet door één gesprek, excuus of inzicht hersteld. Vertrouwen groeit door herhaalde veilige ervaringen.

Herstellen zonder gezichtsverlies
Mensen kunnen vasthouden aan een besluit omdat terugkomen erop voelt als falen, zwakte of vernedering. Zeker wanneer familieleden, vrienden, advocaten of een nieuwe partner inmiddels bij het proces betrokken zijn, kan heroverweging sociaal moeilijk worden.

Toch is het herzien van een besluit niet automatisch besluiteloosheid.                                                                                                                                                                                                                                                  Nieuwe informatie kan een eerdere beoordeling veranderen. Iemand kan erkennen dat een situatie anders in elkaar zat dan aanvankelijk werd gedacht.

Gezichtsverlies wordt kleiner wanneer de vraag niet wordt geformuleerd als:

• “Wie had gelijk?”

maar als:

“Wat begrijpen wij nu wat wij eerder niet konden zien?”

Herstel betekent ook niet                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    Dat de vertrekkende partner schuld moet bekennen of dat de achterblijvende partner volledig wordt vrijgepleit.                                                                                                                                                                                    Het betekent dat beide partners bereid zijn hun eerdere verhaal te verruimen.

Een mogelijke formulering is:
“Ik nam mijn besluit vanuit de werkelijkheid zoals ik die toen beleefde. Ik zie nu meer lagen.                                                                                                                                                                                                                             Dat verplicht mij niet tot een bepaalde uitkomst, maar ik wil de keuze wel opnieuw en zorgvuldig onderzoeken.”

Daarmee blijft autonomie behouden en ontstaat ruimte voor inzicht zonder dat iemand publiekelijk hoeft te verliezen.

Wanneer de scheiding toch doorgaat
Niet iedere relatie kan of moet worden hersteld.                                                                                                                                                                                                                                                                                                Soms blijft scheiden na zorgvuldig onderzoek de meest verantwoorde keuze.

Ook dan is herstel mogelijk, maar in een andere vorm.
Het doel verschuift dan van partnerherstel naar:

• Emotionele verwerking;
• Respectvolle afhechting;
• Een eerlijker gezamenlijk verhaal;
• Vermindering van vijandigheid;
• Erkenning van wederzijdse verliezen;
• Bescherming van de kinderen;
• Constructief ouderschap;
• Ruimte voor een nieuw leven zonder ontkenning van het verleden.

Voor de achterblijvende partner                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Betekent herstel dat het leven niet volledig afhankelijk kan blijven van de vraag of de ander terugkomt.                                                                                                                                                                                                Hoop mag bestaan, maar mag niet het enige fundament worden waarop iemand verder leeft.

Voor de vertrekkende partner                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       Betekent herstel dat een scheiding niet automatisch alle verantwoordelijkheid voor het verleden opheft.                                                                                                                                                                                               Wie kinderen deelt, blijft met de andere ouder verbonden. Respect, openheid en zorgvuldige communicatie blijven noodzakelijk.

Wat kinderen uiteindelijk nodig hebben
Kinderen hebben niet per definitie nodig dat hun ouders onder alle omstandigheden bij elkaar blijven.                                                                                                                                                                                                      

Zij hebben vooral ouders nodig die:

• Veiligheid bieden;
• Geen voortdurende strijd voeren;
• Emotioneel beschikbaar blijven;
• De andere ouder niet beschadigen in het bijzijn van het kind;
• De band met beide ouders ondersteunen;
• Voorspelbare afspraken maken;
• Veranderingen tijdig en eerlijk uitleggen;
• Luisteren zonder het kind verantwoordelijk te maken;
• Een nieuwe partner niet opdringen;
• Volwassen problemen bij volwassenen laten.

Het NJi stelt dat de meeste kinderen zich na verloop van tijd aanpassen, maar dat een groep langdurige problemen blijft ervaren.                                                                                                                                                        Vooral aanhoudende conflicten, instabiliteit, slechte samenwerking en verlies van een goede band met een ouder vergroten het risico.                                                                                                                                            Goede samenwerking, warmte, structuur en steunend contact met beide ouders werken juist beschermend.

Tot slot
Rouwen terwijl de liefde niet weg is, is geen teken van zwakte of onvermogen om de werkelijkheid te accepteren.                                                                                                                                                                               Het is een begrijpelijke reactie op het verlies van een levende persoon, een gezin, een identiteit en een gezamenlijke toekomst.

Een scheiding kan noodzakelijk zijn.                                      

Maar ook:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Een scheiding kan ook te snel,   te eenzijdig of onder grote overbelasting tot stand komen.                                                                                                                                                                                                                              Beide mogelijkheden moeten serieus worden genomen.

Chronische ziekte, ME/CVS en brain fog mogen nooit worden gebruikt om iemand zijn autonomie af te nemen.                                                                                                                                                                                    Zij mogen evenmin worden genegeerd wanneer concentratie, informatieverwerking, draagkracht en stressbestendigheid aantoonbaar zijn verminderd.

Een nieuwe relatie kan oprecht en helpend zijn.                                                                                                                                                                                                                                                                                                      Zij vormt echter geen automatisch bewijs dat het verleden is verwerkt of dat dezelfde onderliggende patronen niet opnieuw zullen ontstaan.

Werkelijk herstel begint                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              Daarom niet met de eis dat iemand terugkeert. Het begint met vertragen, onderzoeken, luisteren en verantwoordelijkheid nemen.

De uiteindelijke uitkomst kan relatieherstel zijn.                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Zij kan ook een respectvolle scheiding en een nieuw partnerschap als ouders zijn.

In beide gevallen geldt dezelfde kern:
Niet schuld, haast, angst of gezichtsverlies moeten de richting bepalen, maar veiligheid, autonomie, inzicht, wederzijdse verantwoordelijkheid en het welzijn van de kinderen.