6. Wanneer een ouder emotioneel minder beschikbaar wordt

Na een scheiding zijn ouders vaak bezig met het verwerken van hun eigen emoties en het opnieuw vormgeven van hun leven. Verdriet, boosheid, onzekerheid, financiële zorgen, veranderingen in werk of huisvesting en juridische procedures vragen veel mentale energie. Daarnaast kunnen ook een chronische ziekte, psychische klachten of langdurige stress ertoe leiden dat een ouder minder emotioneel beschikbaar is.

Emotionele beschikbaarheid betekent:                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      Dat een ouder niet alleen lichamelijk aanwezig is, maar ook in staat is om de gevoelens, behoeften en signalen van een kind op te merken en hier sensitief op te reageren. Binnen de hechtingstheorie wordt dit gezien als een belangrijke voorwaarde voor een veilige ontwikkeling.

Wanneer een ouder langdurig minder beschikbaar is:                                                                                                                                                                                                                                                                                        Hoeft dit niet te betekenen dat deze ouder minder van zijn of haar kind houdt. Vaak ontbreekt simpelweg de mentale en emotionele ruimte om steeds opnieuw af te stemmen op wat een kind nodig heeft.
Kinderen reageren hier verschillend op. Sommigen gaan extra hun best doen om aandacht of goedkeuring te krijgen. Anderen trekken zich juist terug, worden stiller of proberen zo min mogelijk tot last te zijn. Weer anderen laten hun spanning zien door boosheid, druk gedrag of problemen op school.
Onderzoek laat zien dat langdurige emotionele beschikbaarheid van ten minste één stabiele ouder of verzorger een belangrijke beschermende factor is. Zelfs wanneer een gezin moeilijke omstandigheden doormaakt, kan een veilige en voorspelbare relatie met één volwassene veel negatieve gevolgen beperken.

7. Vermijding en emotionele afstand tussen ouders
Niet alle relatieproblemen worden gekenmerkt door ruzies. In veel gezinnen ontstaat juist het tegenovergestelde: moeilijke gesprekken worden steeds vaker vermeden.
Onder invloed van langdurige stress, teleurstellingen of eerdere conflicten kunnen partners besluiten gevoelige onderwerpen niet meer te bespreken. Op korte termijn lijkt dit rust te geven, maar op langere termijn kan hierdoor emotionele afstand ontstaan.
Kinderen merken deze veranderingen vaak eerder op dan volwassenen denken.

Zij zien bijvoorbeeld dat:

• Ouders nauwelijks nog met elkaar praten;
• Gesprekken uitsluitend praktisch zijn;
• Lichamelijke genegenheid verdwijnt;
• Ouders elkaar vermijden;
• De sfeer gespannen blijft zonder zichtbare ruzies.

Kinderen begrijpen meestal niet precies wat er speelt, maar voelen wel dat er iets veranderd is.
Vooral jonge kinderen hebben de neiging zelf verklaringen te zoeken voor situaties die zij niet begrijpen. Omdat hun denkvermogen nog in ontwikkeling is, kunnen zij ten onrechte denken dat zij zelf de oorzaak zijn van de spanning.

Professionals adviseren daarom om kinderen, passend bij hun leeftijd, eerlijke en eenvoudige uitleg te geven over veranderingen binnen het gezin. Openheid, zonder kinderen te belasten met volwassen problemen, helpt hen beter te begrijpen wat er gebeurt.

8. Affaires en de gevolgen voor kinderen
Wanneer een affaire een rol speelt bij een scheiding, richt de aandacht zich vaak op het verlies van vertrouwen tussen partners. Voor kinderen ligt de situatie anders.
Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt niet dat een affaire op zichzelf bepalend is voor de ontwikkeling van kinderen. Veel belangrijker is hoe ouders vervolgens omgaan met de gevolgen ervan.
Wanneer een affaire leidt tot langdurige ruzies, vijandigheid, onvoorspelbaarheid, emotionele afwezigheid of een voortdurende strijd tussen ouders, neemt de belasting voor kinderen toe.

Kinderen kunnen hierdoor:

• gevoelens van onveiligheid ontwikkelen;
• het vertrouwen in de stabiliteit van het gezin verliezen;
• geconfronteerd worden met loyaliteitsconflicten;
• het gevoel krijgen partij te moeten kiezen.

Professionals benadrukken dat kinderen geen onderdeel mogen worden van conflicten tussen ouders. Zij hebben geen behoefte aan details over de relatieproblemen van volwassenen en mogen niet worden gebruikt om de andere ouder te bekritiseren of te beïnvloeden.
Voor kinderen blijft het belangrijkste dat ouders, ondanks hun eigen pijn en teleurstelling, zoveel mogelijk blijven samenwerken rondom de opvoeding.

9. Nieuwe partners en reboundrelaties
Na een scheiding bouwen veel mensen uiteindelijk opnieuw een relatie op. Sommige nieuwe relaties ontstaan na een langere periode van verwerking, terwijl andere al kort na de scheiding beginnen.
Vanuit wetenschappelijk perspectief is niet de snelheid waarmee een nieuwe relatie ontstaat de belangrijkste voorspeller van het welzijn van kinderen. Veel bepalender zijn de stabiliteit van de nieuwe situatie, de kwaliteit van de opvoeding en de manier waarop kinderen worden begeleid.
Voor kinderen betekent een nieuwe partner opnieuw een grote verandering.

Zij moeten vaak wennen aan:

• Een onbekende volwassene;
• Veranderende gezinsregels;
• Nieuwe broers of zussen;
• Aangepaste routines;
• Minder exclusieve tijd met hun eigen ouder.

Wanneer meerdere grote veranderingen elkaar snel opvolgen, kan dit extra spanning veroorzaken.
Professionals adviseren daarom om kinderen voldoende tijd te geven om aan eerdere veranderingen te wennen voordat nieuwe grote veranderingen worden geïntroduceerd. Een nieuwe partner hoeft bovendien niet direct een opvoedende rol op zich te nemen. Een rustige kennismaking en een geleidelijke opbouw blijken vaak beter aan te sluiten bij de behoeften van kinderen.

10. Financiële onzekerheid en verlies van stabiliteit
Een scheiding heeft niet alleen emotionele gevolgen, maar vaak ook praktische en financiële gevolgen.
Het inkomen verandert regelmatig, er moet een nieuwe woning worden gevonden en uitgaven nemen vaak toe doordat één huishouden wordt verdeeld over twee huishoudens.
Onderzoek laat zien dat langdurige financiële onzekerheid indirect invloed kan hebben op kinderen.

Financiële stress kan leiden tot:

• Meer spanningen tussen ouders;
• Minder emotionele beschikbaarheid;
• Meer zorgen binnen het gezin;
• Beperkingen in activiteiten;
• Veranderingen in woonomgeving of school.

Voor kinderen betekent dit opnieuw een verlies van voorspelbaarheid.
Niet het ontbreken van luxe, maar voortdurende onzekerheid en spanningen blijken hierbij de grootste risicofactoren.

Wanneer ouders ondanks financiële zorgen voorspelbaarheid, structuur en emotionele veiligheid blijven bieden, blijken kinderen zich vaak beter aan te passen dan wanneer financiële problemen samengaan met voortdurende conflicten.

De inzichten op deze pagina zijn gebaseerd op onderzoek binnen de ontwikkelingspsychologie, hechtingstheorie, systeemtherapie en gezinsonderzoek. Onder meer John Bowlby, Mary Ainsworth, Paul Amato, Michael Lamb, E. Mavis Hetherington, Daniel Siegel en Sue Johnson beschrijven het belang van emotionele beschikbaarheid, veilige relaties en stabiliteit voor de ontwikkeling van kinderen tijdens en na een scheiding.