Welkom 
 

Eenzaamheid bij ouderen

Wat is eenzaamheid?

Eenzaamheid is meer dan alleen alleen zijn. Iemand kan dagelijks veel mensen ontmoeten en zich toch eenzaam voelen. Andersom kan iemand alleen wonen zonder zich eenzaam te voelen.
Eenzaamheid ontstaat wanneer er een verschil is tussen de sociale contacten die iemand wenst en de contacten die hij of zij daadwerkelijk ervaart. Het gaat dus niet om het aantal mensen om iemand heen, maar om de kwaliteit, betekenis en verbondenheid van deze relaties.
Professionals beschrijven eenzaamheid als een subjectieve beleving. Dat betekent dat alleen de oudere zelf kan aangeven of hij of zij zich eenzaam voelt.

Cijfers in Nederland
Eenzaamheid onder ouderen komt veel voor en vormt een belangrijk maatschappelijk en gezondheidsprobleem.
Volgens onderzoek van onder andere het RIVM, het CBS en de GGD:

  • ongeveer 40 tot 50% van de zelfstandig wonende ouderen ervaart gevoelens van eenzaamheid;
  • ongeveer 10 tot 15% voelt zich ernstig eenzaam;
  • de kans op eenzaamheid neemt toe naarmate mensen ouder worden, vooral boven de 75 jaar;
  • ouderen met gezondheidsproblemen, een klein sociaal netwerk of verlieservaringen lopen een verhoogd risico.

Door de vergrijzing groeit het aantal ouderen in Nederland. Hierdoor zal ook het aantal mensen dat met eenzaamheid te maken krijgt naar verwachting verder toenemen.

Sociale en emotionele eenzaamheid
Professionals onderscheiden meestal twee vormen van eenzaamheid.

  • Sociale eenzaamheid

Sociale eenzaamheid ontstaat wanneer iemand te weinig sociale contacten heeft of een klein sociaal netwerk ervaart.
Voorbeelden zijn:

  • weinig bezoek ontvangen;
  • weinig vrienden of kennissen;
  • minder deelnemen aan activiteiten;
  • minder contact met buren.


Emotionele eenzaamheid
Emotionele eenzaamheid ontstaat wanneer iemand een hechte, vertrouwelijke band mist.
Dit kan bijvoorbeeld ontstaan na:

  • overlijden van een partner;
  • echtscheiding;
  • verlies van een broer of zus;
  • het wegvallen van een goede vriend.

Juist deze vorm van eenzaamheid kan zeer ingrijpend zijn, omdat iemand zich niet meer werkelijk verbonden voelt met een ander.
Hoe ontstaat eenzaamheid?
Eenzaamheid ontstaat meestal niet door één gebeurtenis.
Vaak is het het gevolg van meerdere veranderingen die elkaar versterken.
Veel voorkomende oorzaken zijn:

  • overlijden van partner of vrienden;
  • afnemende mobiliteit;
  • chronische ziekten;
  • pijnklachten;
  • slechter horen of zien;
  • pensionering;
  • minder sociale activiteiten;
  • verhuizing;
  • verlies van zelfstandigheid;
  • cognitieve achteruitgang;
  • financiële zorgen;
  • depressieve klachten.

Ook maatschappelijke veranderingen spelen een rol. Kinderen wonen vaker verder weg, gezinnen zijn kleiner geworden en buren kennen elkaar soms minder goed dan vroeger.
Risicofactoren
Niet iedere oudere wordt eenzaam.
Factoren die de kans vergroten zijn onder andere:

  • alleen wonen;
  • hoge leeftijd;
  • chronische aandoeningen;
  • lichamelijke beperkingen;
  • beginnende dementie;
  • depressie;
  • angststoornissen;
  • beperkte mobiliteit;
  • laag inkomen;
  • verlies van betekenisvolle rollen;
  • weinig sociale contacten.

Vaak versterken deze factoren elkaar.
Gevolgen voor de lichamelijke gezondheid
Steeds meer wetenschappelijk onderzoek laat zien dat langdurige eenzaamheid niet alleen invloed heeft op het welzijn, maar ook op de lichamelijke gezondheid.
Onderzoekers brengen langdurige eenzaamheid in verband met:

  • verhoogde stresshormonen;
  • verhoogde bloeddruk;
  • een groter risico op hart- en vaatziekten;
  • slechter slapen;
  • verminderde weerstand;
  • minder lichaamsbeweging;
  • ongezondere voeding;
  • grotere kans op ondervoeding;
  • sneller lichamelijk functieverlies.

Onderzoek laat daarnaast zien dat langdurige eenzaamheid samenhangt met een verhoogd risico op vroegtijdig overlijden. Waarschijnlijk spelen hierbij meerdere factoren tegelijk een rol, waaronder leefstijl, stress en de algemene gezondheid.
Psychologische en psychische gevolgen
Eenzaamheid kan een grote invloed hebben op het emotionele welzijn.
Veel voorkomende gevolgen zijn:

  • verdriet;
  • somberheid;
  • gevoelens van leegte;
  • verlies van eigenwaarde;
  • onzekerheid;
  • piekeren;
  • angst;
  • hopeloosheid.

Wanneer deze gevoelens langdurig aanhouden, neemt ook het risico op psychische aandoeningen toe, waaronder depressieve klachten en angststoornissen.
Daarom zien professionals eenzaamheid niet uitsluitend als een sociaal probleem, maar ook als een belangrijk gezondheidsvraagstuk.
Invloed op het cognitief functioneren
Onderzoek laat zien dat langdurige eenzaamheid samenhangt met een snellere achteruitgang van het cognitief functioneren.
Mensen die langdurig weinig sociale prikkels ervaren, hebben gemiddeld een groter risico op geheugenproblemen en cognitieve achteruitgang.
Eenzaamheid veroorzaakt dementie niet rechtstreeks. Wel lijkt langdurige sociale isolatie één van de factoren te zijn die het risico op cognitieve achteruitgang kunnen vergroten.
Gevolgen voor de kwaliteit van leven
Veel ouderen beschrijven dat eenzaamheid verder gaat dan alleen het missen van gezelschap.
Zij ervaren onder andere:

  • minder levensvreugde;
  • minder motivatie;
  • minder toekomstperspectief;
  • gevoelens van nutteloosheid;
  • minder eigen regie;
  • minder vertrouwen in anderen.

Hierdoor kunnen ouderen zich steeds verder terugtrekken uit het dagelijks leven, waardoor de eenzaamheid verder toeneemt.
Gevolgen voor familie en naasten
Ook familieleden ervaren vaak de gevolgen van eenzaamheid.
Zij kunnen gevoelens ervaren van:

  • machteloosheid;
  • schuldgevoel;
  • verdriet;
  • zorgen;
  • overbelasting.

Soms willen kinderen of familie meer betekenen, maar wonen zij ver weg of combineren zij mantelzorg met werk en een eigen gezin.
Ook kan een oudere bezoek afwijzen terwijl hij of zij zich toch eenzaam voelt.
Dit maakt de situatie vaak ingewikkeld voor beide partijen.
Gevolgen voor zorgverleners
Thuiszorgmedewerkers, verzorgenden en verpleegkundigen komen regelmatig bij ouderen die zich eenzaam voelen.
Vaak zijn zij één van de weinige mensen die de oudere nog regelmatig ziet.
Hierdoor ontstaat soms een spanningsveld.
Enerzijds willen zorgverleners aandacht geven.
Anderzijds blijft hun primaire taak het leveren van professionele zorg binnen de beschikbare tijd.
Professionals proberen daarom signalen van eenzaamheid tijdig te herkennen en, waar mogelijk, samen met de oudere te zoeken naar passende ondersteuning.
Hoe herken je eenzaamheid?
Eenzaamheid is niet altijd zichtbaar.
Sommige ouderen praten er open over.
Anderen schamen zich of willen niemand tot last zijn.
Mogelijke signalen zijn:

  • weinig sociale contacten;
  • weinig daginvulling;
  • sombere stemming;
  • terugtrekgedrag;
  • weinig interesse in activiteiten;
  • veel televisie kijken;
  • regelmatig bellen zonder duidelijke hulpvraag;
    • uitspraken als:
  • "Er komt eigenlijk nooit iemand."
  • "De dagen duren zo lang."
  • "Ik voel me vaak alleen."

Geen enkel signaal bewijst dat iemand eenzaam is. Daarom blijft een open gesprek essentieel.
Wat kunnen zorgverleners doen?
Het verminderen van eenzaamheid begint met aandacht.
Professionals adviseren onder andere:

  • oprechte belangstelling tonen;
  • tijd nemen voor een gesprek wanneer dat mogelijk is;
  • luisteren zonder direct oplossingen aan te dragen;
  • samen onderzoeken waar de behoefte ligt;
  • stimuleren van sociale contacten wanneer de oudere dat wil;
  • samenwerken met mantelzorgers, vrijwilligers en welzijnsorganisaties;
  • signalen bespreken binnen het zorgteam.

Niet iedere oudere wil meer sociale contacten. Daarom is het belangrijk aan te sluiten bij de wensen, mogelijkheden en eigen regie van de persoon.
Wat zegt de wetenschap?
Onderzoek van onder andere het RIVM, het CBS, het Nivel en internationale wetenschappelijke studies laat zien dat eenzaamheid een belangrijke invloed kan hebben op zowel de lichamelijke als de mentale gezondheid.
Wetenschappers benadrukken dat eenzaamheid niet alleen een sociaal vraagstuk is, maar ook samenhangt met gezondheid, kwaliteit van leven en zelfredzaamheid.
Tegelijkertijd bestaat er geen eenvoudige oplossing. De oorzaken verschillen per persoon. Daarom is maatwerk belangrijk. Een interventie die bij de ene oudere goed werkt, hoeft bij een ander niet hetzelfde effect te hebben.
Professionals adviseren daarom altijd te kijken naar de totale situatie van de oudere, waaronder gezondheid, sociale omgeving, persoonlijke wensen en dagelijkse mogelijkheden.
Samenvatting
Eenzaamheid bij ouderen is een veelvoorkomend en complex probleem.
Het gaat niet alleen om alleen zijn, maar vooral om het gemis van betekenisvolle relaties en verbondenheid.
Langdurige eenzaamheid kan invloed hebben op de lichamelijke gezondheid, het psychisch welzijn, het cognitief functioneren en de kwaliteit van leven.
Door signalen tijdig te herkennen, het gesprek aan te gaan en samen te zoeken naar passende ondersteuning, kunnen zorgverleners, mantelzorgers en naasten bijdragen aan het verminderen van eenzaamheid. Iedere oudere is uniek. Juist daarom begint goede zorg met oprechte aandacht, luisteren zonder oordeel en het blijven zien van de mens achter de zorgvraag.