Communicatie onder langdurige stress

Wanneer relatieproblemen ontstaan, wordt vaak gezegd dat partners "beter moeten communiceren". Hoewel goede communicatie belangrijk is, laat wetenschappelijk onderzoek zien dat communicatie niet los kan worden gezien van de omstandigheden waarin mensen zich bevinden. Langdurige stress verandert namelijk niet alleen wat mensen zeggen, maar ook hoe zij luisteren, informatie verwerken, emoties reguleren en het gedrag van hun partner interpreteren.

Binnen de psychologie, neurobiologie en relatieonderzoek wordt communicatie daarom niet uitsluitend gezien als een vaardigheid, maar ook als een proces dat sterk wordt beïnvloed door het functioneren van het brein onder belasting.

• Luisteren wordt moeilijker onder langdurige stress
• Luisteren lijkt vanzelfsprekend, maar is een complex cognitief proces. Het vraagt aandacht, concentratie, emotieregulatie, impulscontrole en het vermogen om het perspectief van de ander te begrijpen.
• Langdurige stress kan deze functies verminderen. Onder invloed van voortdurende belasting blijft het stresssysteem van het lichaam actiever dan normaal. Hierdoor wordt meer mentale energie besteed aan het omgaan met spanning, waardoor minder capaciteit beschikbaar blijft voor aandacht, geheugen en empathisch luisteren.

Professionals zien                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Daardoor regelmatig dat partners elkaar wel horen praten, maar de boodschap minder goed verwerken. Gesprekken worden sneller onderbroken, nuances verdwijnen en emoties krijgen meer invloed op de interpretatie van wat wordt gezegd.
Dit betekent niet dat iemand niet wil luisteren, maar dat het vermogen om volledig aanwezig te zijn tijdens een gesprek tijdelijk verminderd kan zijn.

Het brein gaat sneller bedreiging waarnemen
Vanuit evolutionair perspectief is het menselijk brein ontworpen om gevaar snel te herkennen. Onder normale omstandigheden wordt voortdurend afgewogen of een situatie werkelijk bedreigend is. Bij langdurige stress verandert deze balans.

Onderzoek binnen de neurobiologie                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        laat zien dat mensen onder chronische belasting gevoeliger kunnen worden voor signalen die als kritiek, afwijzing of onveiligheid worden ervaren. Hierdoor kunnen neutrale opmerkingen of kleine teleurstellingen sterker binnenkomen dan zij objectief bedoeld waren.

Een opmerking als:
"Je bent laat thuis."
kan door de één worden bedoeld als een feitelijke constatering, terwijl de ander deze ervaart als verwijt of kritiek.
Wanneer dit vaker gebeurt, raken gesprekken steeds gemakkelijker beladen, ook wanneer beide partners goede bedoelingen hebben.

Defensieve communicatie
Wanneer mensen zich bedreigd, afgewezen of voortdurend bekritiseerd voelen, ontstaat vaak een defensieve houding. Defensieve communicatie is geen bewuste keuze, maar een veelvoorkomende reactie op ervaren psychologische dreiging.

Dit kan zich uiten in:

• Uitleggen en verdedigen voordat er werkelijk geluisterd wordt;
• Kritiek teruggeven;
• Verantwoordelijkheid afschuiven;
• Gesprekken vermijden;
• Emotioneel afsluiten;
• Zich terugtrekken uit discussies.

Relatieonderzoek laat zien dat deze reacties de oorspronkelijke spanning meestal niet oplossen, maar juist versterken. Beide partners voelen zich daardoor steeds minder gehoord en begrepen.
Kritiek en behoeften worden gemakkelijk met elkaar verward
Een belangrijk onderscheid binnen relatiepsychologie is het verschil tussen kritiek en het uitspreken van een behoefte.

Kritiek richt zich vaak op de persoon.

• "Jij bent nooit geïnteresseerd."

Een behoefte beschrijft wat iemand nodig heeft.

• "Ik mis het wanneer we weinig tijd samen hebben."

Hoewel beide uitspraken over hetzelfde onderwerp kunnen gaan, hebben zij een heel verschillend effect op de ontvanger. Onderzoek laat zien dat gesprekken waarin gevoelens en behoeften centraal staan vaker leiden tot wederzijds begrip dan gesprekken waarin eigenschappen van de ander worden bekritiseerd.

Waarom partners elkaar steeds vaker verkeerd begrijpen
Wanneer spanningen langere tijd aanhouden, veranderen niet alleen de gesprekken, maar ook de manier waarop partners elkaar interpreteren.

Psychologen noemen dit een verandering in de cognitieve verwerking van sociale informatie.
Positieve gedragingen vallen minder op, terwijl negatieve gebeurtenissen meer aandacht krijgen. Hierdoor ontstaat geleidelijk een gekleurde manier van kijken naar de relatie.

• Een vergeten afspraak wordt niet langer gezien als een vergissing, maar als bevestiging dat de ander niet betrokken is.
• Een kort antwoord wordt geïnterpreteerd als desinteresse.
• Een vermoeide reactie wordt uitgelegd als afwijzing.

Zo ontstaan steeds vaker misverstanden die niet voortkomen uit de gebeurtenis zelf, maar uit de betekenis die eraan wordt gegeven.

De invloed van aannames
Geen enkele partner weet precies wat de ander denkt of voelt. Toch vullen mensen in relaties voortdurend ontbrekende informatie aan.
Deze aannames helpen normaal gesproken om sociale situaties snel te begrijpen. Onder langdurige spanning kunnen aannames echter steeds negatiever worden.
In plaats van nieuwsgierig te blijven naar de bedoeling van de ander, wordt steeds vaker uitgegaan van eerdere ervaringen.

• "Hij zal het wel weer niet belangrijk vinden."
• "Zij zal toch weer boos worden."

Wanneer aannames niet meer worden gecontroleerd door open vragen of verduidelijking, kunnen misverstanden zich verder opstapelen.

Confirmation bias
Binnen de cognitieve psychologie is uitgebreid onderzoek gedaan naar het verschijnsel confirmation bias, ook wel bevestigingsbias genoemd.

Mensen hebben de natuurlijke neiging om vooral informatie op te merken die bestaande overtuigingen bevestigt, terwijl informatie die daarmee in tegenspraak is minder aandacht krijgt.
Wanneer iemand eenmaal is gaan geloven dat een partner niet meer geïnteresseerd is, zullen gedragingen die deze overtuiging lijken te bevestigen gemakkelijker worden onthouden. Momenten waarop de partner juist betrokken of zorgzaam is, krijgen onbewust minder gewicht.
Daardoor kunnen negatieve overtuigingen zichzelf steeds verder versterken, ook wanneer de werkelijkheid genuanceerder is.

Attribution bias
Een tweede belangrijk psychologisch mechanisme is de attribution bias.
Mensen proberen voortdurend verklaringen te vinden voor het gedrag van anderen. Daarbij wordt gedrag van de partner vaak sneller toegeschreven aan diens persoonlijkheid dan aan de omstandigheden.

Wanneer een partner een afspraak vergeet, kan worden gedacht:

"Hij geeft gewoon niet om mij."   Terwijl dezelfde gebeurtenis mogelijk mede wordt verklaard door overbelasting, vermoeidheid of stress.

Bij het beoordelen van het eigen gedrag gebeurt vaak precies het tegenovergestelde. Eigen fouten worden eerder verklaard vanuit de omstandigheden, terwijl fouten van de ander eerder worden toegeschreven aan diens karakter.
Dit verschil in interpretatie kan de afstand tussen partners verder vergroten.

Negatieve interpretatiepatronen
Wanneer negatieve verwachtingen, aannames, confirmation bias en attribution bias elkaar langdurig versterken, kunnen vaste interpretatiepatronen ontstaan.

Partners                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                      Gaan elkaars gedrag steeds vaker bekijken door dezelfde negatieve bril. Hierdoor worden zelfs neutrale of positieve gebeurtenissen anders geïnterpreteerd dan oorspronkelijk bedoeld.
Relatieonderzoek laat zien dat juist deze langdurige patronen een grotere invloed kunnen hebben op relatiekwaliteit dan losse conflicten. Niet één gesprek bepaalt de toekomst van een relatie, maar de manier waarop partners elkaar gedurende langere tijd blijven begrijpen, interpreteren en betekenis geven aan elkaars gedrag.

Communicatie is meer dan woorden
Vanuit de hedendaagse relatiepsychologie wordt communicatie daarom niet alleen gezien als het uitwisselen van woorden, maar als een samenspel van emoties, stressregulatie, interpretaties, verwachtingen en wederzijdse afstemming.

Dat betekent niet                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        Dat communicatieproblemen uitsluitend worden veroorzaakt door stress of cognitieve processen. Persoonlijke verantwoordelijkheid, zelfreflectie en gemaakte keuzes blijven een belangrijke rol spelen.
Wel laat wetenschappelijk onderzoek zien dat langdurige belasting het vermogen van beide partners kan beïnvloeden om open te luisteren, zorgvuldig te interpreteren en op een constructieve manier met elkaar in gesprek te blijven. Juist daarom kijken veel relatieprofessionals niet alleen naar wat partners tegen elkaar zeggen, maar ook naar de psychologische en biologische processen die aan communicatie ten grondslag liggen.

De inzichten op deze pagina sluiten aan bij onderzoek en theorieën van onder meer John Gottman (relatieonderzoek), Daniel Kahneman (cognitieve psychologie en besluitvorming), Aaron Beck (cognitieve therapie), John Bowlby (hechting), Sue Johnson (Emotionally Focused Therapy) en Daniel Siegel (interpersoonlijke neurobiologie).