Binnen sommige families wordt van jongs af aan geleerd dat moeilijke onderwerpen beter niet besproken kunnen worden.

• “Wat binnenshuis gebeurt, blijft binnenshuis.”
• “Maak er geen probleem van.”
• “Zeg maar niets, anders ontstaat er ruzie.”
• “Daar praten wij niet over.”
• “De buitenwereld hoeft dit niet te weten.” 

Zulke uitspraken kunnen voortkomen uit schaamte, angst, behoefte aan rust of de wens om de familie te beschermen. Soms heeft een familie in eerdere generaties geleerd dat openheid gevaarlijk is. Gevoelens werden niet besproken, conflicten werden vermeden en fouten moesten vooral niet zichtbaar worden. Zwijgen werd dan geen bewuste keuze meer, maar een manier van omgaan met spanning. Dat kan lange tijd lijken te werken. Er ontstaat geen openlijke ruzie en de familie houdt naar buiten toe een rustig beeld vast. Onder de oppervlakte kunnen echter onzekerheid, wantrouwen, verdriet en onuitgesproken spanning blijven bestaan.
Privacy is niet hetzelfde als geheimhouding, iedereen heeft recht op privacy.
Niet iedere gedachte, twijfel of persoonlijke ervaring hoeft direct met de hele familie gedeeld te worden. Ook tijdens een relatie mag iemand een eigen innerlijke wereld, eigen vriendschappen en persoonlijke grenzen hebben.
Privacy wordt problematisch wanneer relevante informatie bewust wordt achtergehouden terwijl anderen beslissingen nemen op basis van een onvolledig of onjuist beeld.
Er ontstaat dan een verschil tussen privacy en geheimhouding.
Bij privacy zegt iemand in feite: “Dit is persoonlijk en daar wil ik nu niet over praten.”
Bij schadelijke geheimhouding wordt eerder gedaan alsof iets niet bestaat, terwijl het wel gevolgen heeft voor de partner, kinderen of familie.
Stiekem doen kan bijvoorbeeld bestaan uit:

• gesprekken en ontmoetingen verbergen;
• berichten verwijderen;
• verschillende verhalen aan verschillende mensen vertellen;
• familie of vrienden vragen om informatie geheim te houden;
• problemen binnen de relatie ontkennen;
• een nieuwe relatie verborgen houden;
• kinderen vragen ergens niet over te praten;
• pas achteraf delen wat al langere tijd speelde;
• zwijgen om verantwoordelijkheid, reacties of gevolgen uit te stellen.

Niet iedereen die informatie achterhoudt, doet dat met de bedoeling anderen pijn te doen. Soms zijn angst, schaamte, besluiteloosheid of conflictvermijding de belangrijkste oorzaak.
De reden kan begrijpelijk zijn. De gevolgen kunnen desondanks ingrijpend zijn.
Hoe zwijgen binnen families wordt aangeleerd
Kinderen leren communicatie niet alleen door wat ouders uitleggen. Zij leren vooral door te zien wat er thuis gebeurt.
Wanneer verdriet wordt weggelachen, conflicten worden genegeerd en fouten nooit worden besproken, kan een kind leren:

• dat moeilijke gevoelens gevaarlijk zijn;
• dat openheid leidt tot afwijzing of ruzie;
• dat de goede naam van de familie belangrijker is dan de waarheid;
• dat loyaliteit betekent dat je zwijgt;
• dat problemen vanzelf verdwijnen wanneer je er niet over praat;
• dat rechtstreeks zeggen wat je denkt onveilig is;
• dat je beter om een probleem heen kunt leven.

Een kind kan deze manier van omgaan met spanning later meenemen naar volwassen relaties.
Wanneer het huwelijk moeilijk wordt, kan iemand daardoor niet gewend zijn om te zeggen:

• “Ik ben niet gelukkig.”
• “Ik voel mij alleen.”
• “Ik twijfel aan onze relatie.”
• “Ik heb gevoelens ontwikkeld voor iemand anders.”
• “Ik heb hulp nodig.”

In plaats daarvan kan iemand zich langzaam terugtrekken, gesprekken vermijden, emoties buiten de relatie delen of in stilte al een andere toekomst opbouwen.
De partner merkt vaak wel dat er iets verandert, maar krijgt geen duidelijke uitleg. Stilte lijkt rust te geven, zwijgen kan op korte termijn spanning verminderen.
Er hoeft geen moeilijk gesprek te worden gevoerd, er hoeft nog geen keuze te worden gemaakt.
De ander kan nog niet boos, verdrietig of teleurgesteld reageren.
De familie hoeft haar mening nog niet te geven. Kinderen hoeven nog niets te weten.

Daardoor kan zwijgen tijdelijk voelen als bescherming. Maar uitgestelde duidelijkheid verdwijnt niet. De spanning wordt meestal verplaatst.
Wat eerst één moeilijk gesprek had kunnen zijn, kan later veranderen in een veel groter probleem van beschadigd vertrouwen, tegenstrijdige verhalen en mensen die zich misleid voelen.

Stiekem doen tijdens een scheiding
Tijdens een scheiding is openheid extra moeilijk. Emoties zijn sterk. Beide partners proberen betekenis te geven aan wat er is gebeurd. Familieleden kiezen soms bewust of onbewust een kant. Vrienden willen steun geven, maar weten niet altijd wat zij wel of niet mogen zeggen. Wanneer belangrijke informatie pas later naar buiten komt, kan de andere partner niet alleen verdriet ervaren over het einde van de relatie.
Er ontstaan ook vragen zoals:

• Wanneer is dit werkelijk begonnen?
• Wie wist hiervan?
• Welke gesprekken waren oprecht?
• Was de beslissing al genomen terwijl wij nog samen plannen maakten?
• Waarom kreeg ik niet de gelegenheid om te reageren?
• Welke delen van onze gezamenlijke geschiedenis kloppen nog?
• Waarom werd tegen anderen iets anders verteld dan tegen mij?

Daardoor kan de voormalige partner niet alleen het vertrouwen in de ander verliezen, maar ook gaan twijfelen aan de eigen waarneming. “Ik voelde dat er iets niet klopte, maar er werd gezegd dat ik mij dingen inbeeldde.”
Die onzekerheid kan het verwerken van de scheiding bemoeilijken.

De gevolgen voor familieleden
Familieleden kunnen tijdens een scheiding in een moeilijke positie terechtkomen. Sommige familieleden wisten al langere tijd dat er problemen waren. Anderen wisten van een nieuwe relatie of hielpen afspraken geheim te houden. Soms deden zij dit omdat zij hun zoon, dochter, broer of zus wilden beschermen.
Zij kunnen zeggen: “Het was niet aan ons om iets te vertellen.”   “Wij wilden ons er niet mee bemoeien.”    “Wij waren bang dat alles zou escaleren.”

Dat kan begrijpelijk zijn. Toch heeft het gevolgen wanneer later blijkt dat meerdere mensen informatie hadden die voor de andere partner en de kinderen belangrijk was.
De andere partner kan het gevoel krijgen niet alleen door de ex-partner, maar door een heel familiesysteem buitengesloten te zijn. Ook binnen de familie zelf kunnen spanningen ontstaan.
De één vindt dat men loyaal moet blijven zwijgen.  De ander vindt dat er eerlijkheid nodig is.  De één verdedigt de gemaakte keuzes.  De ander voelt zich gebruikt als alibi of geheimhouder.
Loyaliteit aan een familielid kan zo botsen met eerlijkheid tegenover andere betrokkenen.

De gevolgen voor vrienden
Ook vrienden kunnen tussen mensen in komen te staan. Een vriend kan luisteren naar relatieproblemen, kennis hebben van een nieuwe relatie of een ontmoetingsplaats beschikbaar stellen. Dat kan later leiden tot ongemak, schuldgevoel of verlies van vertrouwen.
Sommige gezamenlijke vrienden trekken zich terug omdat zij niet willen kiezen. Anderen kiezen duidelijk een kant.
Weer anderen proberen met beide partners contact te houden, maar merken dat iedere opmerking gevoelig ligt.
Het sociale netwerk rond een gezin kan hierdoor uiteenvallen. Niet alleen de partnerrelatie eindigt dan. Ook vriendschappen, familierelaties en vertrouwde sociale contacten veranderen.

Een nieuwe relatie die in het geheim begint
Een nieuwe relatie kan ontstaan terwijl een bestaande relatie emotioneel of feitelijk nog niet is afgesloten.
De geheimhouding kan in het begin spanning en verbondenheid geven. De nieuwe relatie voelt als een plek waar iemand zich begrepen, vrij of opnieuw gezien voelt.
Tegelijkertijd begint die relatie binnen een ingewikkelde situatie.
De nieuwe partner kan te maken krijgen met:

• schuldgevoel;
• onzekerheid over wat er werkelijk speelde;
• druk om de relatie geheim te houden;
• vijandigheid vanuit de omgeving;
• vragen van de kinderen;
• angst dat hetzelfde later opnieuw gebeurt;
• een partner die de oude relatie nog niet heeft verwerkt;
• praktische en emotionele gevolgen van de scheiding.

Wanneer de oude relatie niet zorgvuldig is afgesloten, komt de nieuwe relatie niet in een leeg landschap terecht.
Zij komt terecht in een systeem met verdriet, kinderen, familiebanden, financiële afspraken, herinneringen en onopgeloste vragen.
Wat het voor de andere partner betekent
Voor de andere partner kan geheimhouding als een tweede verlies voelen.
Het eerste verlies is het einde van de relatie.
Het tweede verlies is het vertrouwen in het gezamenlijke verhaal.
De partner moet dan niet alleen verwerken dat de relatie voorbij is, maar ook opnieuw bekijken wat er in de voorafgaande periode is gebeurd.
Dat kan gevoelens oproepen van:

• afwijzing;
• vernedering;
• machteloosheid;
• boosheid;
• zelftwijfel;
• verdriet;
• schaamte;
• onveiligheid;
• behoefte aan antwoorden.

Het is belangrijk dat deze gevoelens niet worden afgedaan met:   “De relatie was toch al slecht?”     “Het maakt nu niet meer uit.”    “Je moet verder.”

Voor de verwerking kan het juist belangrijk zijn dat iemand een begrijpelijk en samenhangend verhaal kan vormen over wat er is gebeurd.
Dat betekent niet dat ieder detail gedeeld moet worden. Het betekent wel dat relevante feiten niet voortdurend hoeven te veranderen en dat pijnlijke keuzes niet worden ontkend.

Wat kinderen merken
Kinderen weten meestal meer dan volwassenen denken. Zij horen veranderingen in stemgebruik.
Zij merken dat een telefoon snel wordt weggelegd.   Zij zien spanning tussen ouders.
Zij voelen dat familieleden over bepaalde onderwerpen zwijgen.  Zij merken dat verhalen niet op elkaar aansluiten.

Een kind hoeft de feiten niet volledig te kennen om te voelen dat er iets niet klopt.
Wanneer volwassenen geen begrijpelijke uitleg geven, gaat een kind vaak zelf betekenis zoeken.
Het kan denken:

• “Heb ik iets verkeerd gedaan?”
• “Mag ik hierover praten?”
• “Moet ik mama beschermen?”
• “Wordt papa boos als ik vertel wat ik heb gezien?”

“Mag ik deze nieuwe persoon aardig vinden?”
“Verraad ik de ene ouder wanneer ik plezier heb bij de andere?”
Een kind als geheimhouder
Het wordt extra belastend wanneer een kind gevraagd wordt iets geheim te houden voor de andere ouder.
Bijvoorbeeld:
“Zeg nog maar niet dat hij hier was.”
“Vertel mama niet waar we naartoe zijn geweest.”
“Papa hoeft dit niet te weten.”
“Dit blijft tussen ons.”
Hiermee krijgt het kind verantwoordelijkheid voor informatie die bij volwassenen hoort.
Het kind moet dan voortdurend opletten wat het tegen welke ouder zegt.
Dat kan leiden tot spanning, schuldgevoel en een loyaliteitsconflict.
Een kind kan van beide ouders houden en toch het gevoel krijgen dat open zijn tegenover de één betekent dat het de ander verraadt.
Kinderen mogen een verrassing geheimhouden, zoals een verjaardagscadeau.
Zij zouden niet verantwoordelijk moeten worden gemaakt voor geheimen over relaties, conflicten, geldzaken of volwassen keuzes.
Kinderen als boodschapper of bondgenoot
Bij onvoldoende directe communicatie tussen ouders kan een kind een tussenpersoon worden.
“Zeg tegen je vader dat hij moet betalen.”
“Vraag je moeder waarom ze dat heeft gedaan.”
“Vertel maar wat er bij hem thuis gebeurt.”
Het kind wordt dan betrokken bij een conflict dat niet van het kind is.
Soms wordt een kind ook een emotionele bondgenoot.
Een ouder deelt veel verdriet, boosheid of informatie over de andere ouder. Het kind voelt zich dan verantwoordelijk om te troosten, partij te kiezen of een ouder te beschermen.
Dit kan de normale ouder-kindverhouding verstoren.
Het kind heeft zelf steun nodig.
Het behoort niet de belangrijkste emotionele steunverlener van een ouder te worden.
Eerlijkheid betekent niet dat alles verteld moet worden
Openheid naar kinderen betekent niet dat zij alle volwassen details moeten horen.
Kinderen hebben meestal geen behoefte aan informatie over seksuele contacten, verwijten, financiële conflicten of intieme problemen tussen ouders.
Zij hebben behoefte aan een uitleg die:

• eerlijk is;
• past bij hun leeftijd;
• duidelijk maakt dat de scheiding niet hun schuld is;
• ruimte laat om van beide ouders te houden;
• vertelt wat er praktisch gaat veranderen;
• geen partij van hen vraagt;
• ruimte geeft voor vragen en gevoelens.

Ouders hoeven niet precies hetzelfde te voelen of dezelfde uitleg te geven. Het helpt wel wanneer de belangrijkste feiten niet volledig met elkaar in strijd zijn.

Wat professionals hierover schrijven
Professionals maken onderscheid tussen gezonde privacy en geheimhouding die relaties belast. Niet ieder geheim is automatisch schadelijk. Soms beschermt terughoudendheid de privacy, voorkomt zij onnodige belasting of geeft zij iemand tijd om gedachten te ordenen. Het risico neemt toe wanneer geheimhouding wordt gebruikt om directe communicatie te vermijden, verantwoordelijkheden te ontlopen of andere gezinsleden in verschillende kampen te verdelen.
Binnen de systeemtherapie wordt gesproken over triangulatie wanneer een conflict tussen twee personen via een derde persoon wordt geregeld. Tijdens een scheiding kan dat betekenen dat een kind, familielid of vriend wordt gebruikt om boodschappen door te geven, informatie te verzamelen of steun tegen de andere ouder te organiseren. Professionals waarschuwen vooral voor het betrekken van kinderen bij conflicten tussen ouders.
Niet de scheiding alleen, maar vooral voortdurende ouderlijke conflicten, vijandigheid, onvoorspelbaarheid en het vervagen van rollen vergroten de kans op emotionele en gedragsproblemen bij kinderen.
Onderzoek naar families laat daarnaast zien dat communicatiestijlen deels tussen generaties kunnen worden doorgegeven. Iemand die heeft geleerd dat gevoelens niet besproken mogen worden, kan als volwassene opnieuw geneigd zijn moeilijke gesprekken uit te stellen of te vermijden. Dat betekent niet dat iemand gedoemd is hetzelfde patroon te herhalen.
Een aangeleerde manier van communiceren kan worden herkend en veranderd.

Hoe het patroon kan worden doorbroken
Het doorbreken van stiekem doen en zwijgen begint niet met het verplicht vertellen van ieder detail.
Het begint met verantwoordelijkheid nemen voor de informatie die anderen nodig hebben om hun eigen leven en relaties te begrijpen.
Dat betekent onder andere:

• rechtstreeks spreken met de persoon om wie het gaat;
• kinderen niet als boodschapper gebruiken;
• kinderen geen volwassen geheimen laten dragen;
• familieleden niet dwingen om partij te kiezen;
• verschil maken tussen privacy en misleiding;
• erkennen wanneer door zwijgen vertrouwen is beschadigd;
• feiten niet steeds aanpassen aan de situatie;
• excuses aanbieden zonder direct een rechtvaardiging toe te voegen;
• ruimte geven aan de gevolgen voor anderen;
• zo nodig begeleiding zoeken bij communicatie en ouderschap.

Een herstelzin kan bijvoorbeeld zijn:
“Ik heb gezwegen omdat ik bang was voor het conflict. Daarmee heb ik jou buitengesloten en het vertrouwen beschadigd. Ik kan dat niet ongedaan maken, maar ik wil er wel eerlijk verantwoordelijkheid voor nemen.”
Zo’n erkenning herstelt niet automatisch de relatie. Hij / Zij kan wel helpen om de werkelijkheid weer bespreekbaar te maken.

Van familieloyaliteit naar relationele eerlijkheid
Loyaliteit betekent niet dat ieder gedrag verdedigd of verborgen moet worden. 

Werkelijke loyaliteit kan ook betekenen dat iemand zegt: “Ik houd van je, maar ik wil niet liegen voor je.”   “Ik steun je, maar ik wil niet dat de kinderen geheimen moeten bewaren.”  “Ik begrijp dat je bang bent, maar deze situatie vraagt om eerlijkheid.”   “Ik kies geen kant, maar ik doe ook niet mee aan misleiding.”
Dat kan spannend zijn binnen een familie waarin zwijgen altijd als bescherming werd gezien.  Toch ontstaat duurzame veiligheid niet doordat niemand iets zegt.
Veiligheid ontstaat wanneer moeilijke informatie zorgvuldig, rechtstreeks en respectvol besproken kan worden.

Tot slot
Stiekem doen en zwijgen ontstaat vaak niet uit één enkele slechte bedoeling. Het kan voortkomen uit angst, schaamte, conflictvermijding, familieloyaliteit of een opvoeding waarin moeilijke onderwerpen niet werden besproken.
Maar wat ooit bedoeld was om spanning te voorkomen, kan tijdens een scheiding juist extra schade veroorzaken. 

• De andere partner verliest vertrouwen.
• Familie en vrienden komen tussen partijen te staan.
• De nieuwe relatie begint onder druk.
• Kinderen voelen dat er iets niet klopt en kunnen verantwoordelijkheden krijgen die niet bij hen horen.
• Openheid betekent niet dat alles met iedereen gedeeld moet worden.

Het betekent wel dat mensen niet hoeven te leven binnen tegenstrijdige werkelijkheden.
Vooral kinderen hebben recht op een omgeving waarin zij geen geheimhouder, boodschapper, rechter of trooster van hun ouders hoeven te zijn. Zij mogen kind blijven.
En volwassenen blijven verantwoordelijk voor de waarheid, de grenzen en de gevolgen van hun eigen keuzes.