Systeembreuken in plaats van schuldmodellen
Wanneer een relatie eindigt, ontstaat vaak de behoefte om één duidelijke oorzaak aan te wijzen. Er wordt gezocht naar een schuldige: degene die te weinig deed, te veel deed, veranderde of juist niet veranderde. Hoewel individuele keuzes en gedragingen zeker een rol kunnen spelen, laat wetenschappelijk onderzoek zien dat veel relatiebreuken niet door één gebeurtenis ontstaan, maar het gevolg zijn van een langdurig proces waarin patronen tussen partners langzaam veranderen.
Binnen de systeemtherapie wordt daarom niet alleen gekeken naar het gedrag van afzonderlijke partners, maar vooral naar de wisselwerking tussen beiden. Een relatie vormt een dynamisch systeem waarin de reacties van de ene partner invloed hebben op de reacties van de ander. Dit wordt ook wel circulaire causaliteit genoemd: gedrag ontstaat niet los van elkaar, maar ontwikkelt zich in voortdurende interactie.
In sommige relaties raakt de onderlinge balans geleidelijk verstoord. Door ziekte, psychische klachten, langdurige stress, mantelzorg, financiële zorgen, werkdruk of andere ingrijpende omstandigheden kan een asymmetrie in rollen ontstaan. De ene partner neemt steeds meer verantwoordelijkheid op zich, terwijl de andere partner steeds minder ruimte of draagkracht ervaart om dezelfde bijdrage te leveren. Deze verschuiving verloopt meestal geleidelijk en vaak zonder dat beide partners zich hiervan volledig bewust zijn.
Onderzoek laat zien dat partners die langdurig een groot deel van de verantwoordelijkheid dragen, vaker gevoelens van emotionele eenzaamheid, overbelasting en verminderde verbondenheid ervaren. Tegelijkertijd kan de andere partner gevoelens ontwikkelen van tekortschieten, afhankelijkheid, schaamte of machteloosheid. Hierdoor kunnen moeilijke gesprekken worden vermeden of trekken partners zich emotioneel steeds verder terug. Niet uit onwil, maar als reactie op een toenemende belasting.
In sommige relaties ontstaat vervolgens een patroon waarin de toenemende verantwoordelijkheid van de ene partner onbedoeld samenhangt met een afname van initiatief of autonomie bij de andere partner. Welke factor oorzaak of gevolg is, verschilt per relatie. Juist daarom kijken systeemtherapeuten minder naar een lineaire oorzaak-gevolgrelatie en meer naar de manier waarop beide partners elkaar, vaak onbedoeld, beïnvloeden.
Na verloop van tijd kunnen partners dezelfde relatie heel verschillend gaan ervaren. De één kijkt terug op jaren van dragen, zorgen en proberen de relatie overeind te houden. De ander ervaart juist jarenlang onvoldoende begrip, voortdurende druk of het gevoel nooit meer aan verwachtingen te kunnen voldoen. Beide ervaringen kunnen tegelijkertijd oprecht en waar zijn.
Dat maakt een scheiding vaak zo complex. Er bestaat niet altijd één objectieve waarheid of één duidelijke veroorzaker, maar regelmatig twee verschillende belevingswerelden die zich gedurende jaren naast elkaar hebben ontwikkeld.
Dit betekent nadrukkelijk niet dat er nooit sprake is van individuele verantwoordelijkheid. Bij manipulatie, emotioneel of lichamelijk geweld, misbruik, dwang of ander grensoverschrijdend gedrag blijft de verantwoordelijkheid altijd liggen bij degene die dit gedrag vertoont. Zulke situaties vragen om een andere beoordeling dan relaties waarin partners vooral vastlopen in langdurige interactiepatronen.
Steeds meer professionals binnen de relatie- en gezinstherapie benadrukken daarom het belang van het begrijpen van deze onderliggende patronen. Onder meer het werk van Murray Bowen, Salvador Minuchin, Ivan Boszormenyi-Nagy, John Gottman en Sue Johnson laat zien dat duurzame relatieproblemen vaak niet uitsluitend worden verklaard door individuele eigenschappen, maar door de manier waarop partners zich over langere tijd tot elkaar zijn gaan verhouden.
Het begrijpen van deze patronen neemt het verdriet van een scheiding niet weg en maakt pijnlijke keuzes niet minder ingrijpend. Het kan wel helpen om met meer nuance naar een relatiebreuk te kijken. Niet vanuit de vraag wie de schuldige is, maar vanuit de vraag welke processen ertoe hebben geleid dat twee mensen, die ooit bewust voor elkaar kozen, elkaar langzaam zijn kwijtgeraakt.