Welkom 
 

Verhaalvervorming (Narratief)

Wanneer ons brein een nieuw verhaal maakt

Mensen onthouden gebeurtenissen niet zoals een camera ze vastlegt. Ons geheugen is geen exacte opname van het verleden. Iedere keer dat we een herinnering ophalen, reconstrueren onze hersenen deze opnieuw. Daarbij spelen niet alleen de oorspronkelijke gebeurtenis een rol, maar ook emoties, overtuigingen, latere ervaringen en nieuwe informatie.
Binnen de psychologie wordt dit beschreven als het reconstructieve karakter van het geheugen. Dat betekent niet dat herinneringen onbetrouwbaar zijn, maar wel dat zij kunnen veranderen naarmate mensen nieuwe ervaringen opdoen of gebeurtenissen vanuit een ander perspectief gaan bekijken.

Verhaalvervorming, ook wel narratieve reconstructie genoemd, is een natuurlijk psychologisch proces waarbij mensen betekenis geven aan hun leven door gebeurtenissen met elkaar te verbinden tot een samenhangend verhaal.

Dit betekent niet dat iemand bewust liegt of de waarheid verdraait. In de meeste gevallen gelooft iemand oprecht dat zijn of haar herinneringen en interpretaties juist zijn. Toch kunnen deze in de loop van de tijd veranderen zonder dat iemand zich daarvan bewust is.
Juist na ingrijpende gebeurtenissen, zoals een scheiding, chronische ziekte, een affaire, trauma of verlies, kunnen herinneringen en interpretaties sterker veranderen doordat mensen opnieuw betekenis proberen te geven aan wat er is gebeurd.

Waarom ontstaat verhaalvervorming?
Ons brein heeft een sterke behoefte aan samenhang en betekenis.
Wanneer gebeurtenissen pijnlijk, verwarrend of tegenstrijdig zijn, proberen mensen hier een begrijpelijk verhaal van te maken. Dat helpt om gevoelens van onzekerheid, verdriet, schuld of innerlijke spanning beter hanteerbaar te maken.

Onderzoek binnen de cognitieve psychologie, geheugenpsychologie en sociale psychologie laat zien dat mensen hun ervaringen voortdurend interpreteren. Herinneringen worden daarbij niet simpelweg opgeslagen en later teruggehaald, maar telkens opnieuw opgebouwd in het licht van nieuwe ervaringen en inzichten.

Cognitieve dissonantie
Een belangrijk psychologisch mechanisme dat hierbij een rol kan spelen, is cognitieve dissonantie. Deze theorie werd ontwikkeld door de psycholoog Leon Festinger.
Cognitieve dissonantie ontstaat wanneer gedrag, overtuigingen of gevoelens niet goed met elkaar overeenkomen. Dat kan leiden tot psychologische spanning.

Bijvoorbeeld:

  • "Ik zie mezelf als een trouw persoon."      en tegelijkertijd:      "Ik ben verliefd geworden op iemand anders."


Deze twee overtuigingen kunnen met elkaar botsen.
Om die spanning te verminderen kunnen mensen hun gedrag veranderen, hun overtuigingen aanpassen of gebeurtenissen uit het verleden anders gaan interpreteren. Welke strategie iemand gebruikt, verschilt per persoon en per situatie.

Daardoor kunnen bijvoorbeeld gedachten ontstaan als:

  • "Onze relatie was eigenlijk al jaren slecht."
  • "Ik was nooit echt gelukkig."
  • "Mijn partner begreep mij nooit."
  • "We pasten eigenlijk niet bij elkaar."
  • "We hadden altijd ruzie."


Deze gedachten kunnen op dat moment volledig oprecht en waar aanvoelen, ook wanneer eerdere herinneringen genuanceerder waren.


Hoe ontstaat een nieuw verhaal?
Verhaalvervorming ontstaat meestal geleidelijk.
Nieuwe ervaringen beïnvloeden hoe mensen terugkijken op het verleden.
Sommige negatieve gebeurtenissen kunnen meer nadruk krijgen, terwijl positieve herinneringen minder op de voorgrond komen te staan of een andere betekenis krijgen.
Ook worden eerdere gebeurtenissen steeds vaker geïnterpreteerd vanuit de huidige situatie.
Hierdoor ontstaat geleidelijk een verhaal dat logisch, samenhangend en overtuigend aanvoelt.

Niet noodzakelijk omdat het objectief juist is, maar omdat het aansluit bij de manier waarop iemand zijn of haar huidige werkelijkheid beleeft.

De invloed van de omgeving
Verhalen ontstaan zelden volledig op zichzelf.
Mensen worden voortdurend beïnvloed door hun omgeving.

Denk aan:

  • Familie;
  • Vrienden;
  • Collega's;
  • Een nieuwe partner;
  • Hulpverleners;
  • Boeken;
  • Sociale media;
  • Online informatie.

Reacties uit de omgeving kunnen bestaande overtuigingen bevestigen, nuanceren of juist ter discussie stellen.
Wanneer mensen vooral informatie ontvangen die aansluit bij wat zij al denken, kan hun persoonlijke narratief steeds sterker worden.

Binnen de psychologie wordt dit onder andere beschreven als confirmation bias: de natuurlijke neiging om vooral informatie op te merken en te onthouden die bestaande overtuigingen ondersteunt.

De rol van een nieuwe partner
Ook een nieuwe partner kan invloed hebben op de manier waarop iemand naar een eerdere relatie terugkijkt.
Dat gebeurt vaak zonder kwade bedoelingen.

Wanneer iemand regelmatig hoort:
"Je verdiende beter."
"Je ex behandelde je niet goed."
"Nu zie je eindelijk hoe het echt was."

kan dit bijdragen aan een andere interpretatie van het verleden.

Daardoor kan de emotionele afstand tot de vorige relatie toenemen en kan het moeilijker worden om ook positieve aspecten van die relatie te blijven zien.
Mogelijke gevolgen van verhaalvervorming

Verhaalvervorming is op zichzelf geen stoornis. Het is een normaal psychologisch proces dat mensen kan helpen om ingrijpende gebeurtenissen een plaats te geven.
Wanneer iemand echter langdurig blijft vasthouden aan een sterk eenzijdig narratief, kan dat het herstel bemoeilijken.

Mogelijke gevolgen zijn onder andere:

  • Minder zelfreflectie;
  • Zwart-witdenken;
  • Aanhoudende boosheid;
  • Het volledig buiten zichzelf leggen van verantwoordelijkheid;
  • Vastlopen in een slachtofferrol;
  • Moeite met emotioneel herstel.


Niet iedereen zal deze gevolgen ervaren. Ze kunnen voorkomen wanneer een narratief weinig ruimte laat voor nuance of meerdere perspectieven.

Gevolgen voor de ex-partner
Voor een ex-partner kan een veranderend narratief ingrijpend zijn.
Er kan een beeld ontstaan waarin vrijwel alle verantwoordelijkheid voor de relatiebreuk bij één persoon komt te liggen.

Positieve herinneringen kunnen minder toegankelijk worden of een andere betekenis krijgen.
Jaren van liefde, gezamenlijke ervaringen en wederzijdse inzet lijken daardoor soms minder gewicht te krijgen.

Voor de andere partner kan dit voelen alsof een belangrijk deel van de gezamenlijke geschiedenis is verdwenen.

Gevolgen voor kinderen
Kinderen bevinden zich bij een scheiding vaak tussen twee verhalen.
Wanneer ouders gebeurtenissen verschillend beleven en uitleggen, kunnen kinderen moeite krijgen om beide perspectieven met elkaar te verenigen.
Wanneer één ouder de andere ouder voortdurend negatief neerzet, kan dat bijdragen aan:

  • Verwarring;
  • Onzekerheid;
  • Schuldgevoelens;
  • Loyaliteitsconflicten;
  • Problemen bij de ontwikkeling van het eigen zelfbeeld.


Daarom benadrukken veel professionals het belang van respectvolle en neutrale communicatie over de andere ouder, ook wanneer er sprake is van conflicten.

Gevolgen voor familie en omgeving
Ook familieleden en vrienden kunnen onderdeel worden van een narratief.
Wanneer zij voornamelijk één kant van een verhaal horen, kan gemakkelijk een eenzijdig beeld ontstaan.
Na verloop van tijd kan dit beeld steeds sterker worden bevestigd binnen de sociale omgeving.
Daardoor kunnen relaties onder druk komen te staan of langdurig beschadigd raken.

Wat zegt de wetenschap?
Onderzoek binnen de cognitieve psychologie laat zien dat herinneringen reconstructief zijn. Elizabeth Loftus toonde aan dat herinneringen onder invloed van nieuwe informatie kunnen veranderen.
Daniel Kahneman beschreef hoe cognitieve vertekeningen invloed hebben op de manier waarop mensen informatie verwerken en beslissingen nemen.
Leon Festinger liet zien hoe cognitieve dissonantie ertoe kan leiden dat mensen hun overtuigingen of interpretaties aanpassen om innerlijke spanning te verminderen.

Narratieve psychologen, waaronder Dan McAdams, beschrijven daarnaast hoe mensen hun identiteit mede vormgeven door de verhalen die zij over hun leven vertellen.
Samen laten deze inzichten zien dat herinneringen en persoonlijke verhalen niet volledig vastliggen, maar zich kunnen ontwikkelen onder invloed van emoties, context en nieuwe ervaringen.

Een belangrijke nuance
Verhaalvervorming betekent niet automatisch dat iemand bewust liegt, manipuleert of de werkelijkheid opzettelijk verdraait.
Meestal gaat het om een onbewust psychologisch proces waarmee mensen proberen betekenis te geven aan ingrijpende gebeurtenissen.
Tegelijkertijd is het belangrijk te erkennen dat niet iedere verandering in iemands verhaal het gevolg is van verhaalvervorming. Soms leiden nieuwe inzichten, therapie of meer afstand in de tijd juist tot een realistischer begrip van gebeurtenissen die eerder onvoldoende werden herkend of begrepen.

Veel psychologen en systeemtherapeuten beschrijven dat herstel wordt bevorderd wanneer mensen ruimte kunnen maken voor meerdere perspectieven en bereid zijn hun eigen interpretaties kritisch te blijven onderzoeken.
Menselijke relaties zijn zelden volledig zwart of volledig wit. Door ruimte te laten voor nuance, wederzijdse verantwoordelijkheid en de complexiteit van menselijke ervaringen kan een evenwichtiger beeld van het verleden ontstaan. Dat kan bijdragen aan persoonlijk herstel en aan een zorgvuldiger omgang met ex-partners, kinderen en familie.