De Mogelijke risico's wanneer verhaalvervorming niet wordt herkend

Professionals die betrokken zijn bij een scheiding hebben een complexe taak. Zij moeten beslissingen nemen op basis van gesprekken, observaties, documenten en verklaringen van betrokkenen. Daarbij zijn zij afhankelijk van de informatie die zij ontvangen.

Wanneer verhaalvervorming niet wordt herkend of onderzocht, kunnen onbedoeld verkeerde conclusies ontstaan.

Dat betekent niet dat professionals hun werk onzorgvuldig doen. Wel laat onderzoek binnen de psychologie zien dat mensen – ook professionals – gevoelig zijn voor cognitieve vertekeningen en de neiging hebben om samenhangende verhalen geloofwaardig te vinden. Daarom is voortdurende kritische reflectie belangrijk.

Het gevaar van één narratief
Wanneer één verhaal als uitgangspunt wordt genomen zonder actief alternatieve verklaringen te onderzoeken, kan een eenzijdig beeld ontstaan.

Dit kan ertoe leiden dat:

• De complexiteit van een relatie verloren gaat;
• Wederzijdse dynamieken onvoldoende worden onderzocht;
• Beschermende factoren over het hoofd worden gezien;
• Eerdere positieve interacties verdwijnen uit beeld;
• De context van chronische ziekte, overbelasting of psychische belasting onvoldoende wordt meegewogen.

Professionals noemen dit het risico van confirmation bias: de natuurlijke neiging om informatie te zoeken en te waarderen die aansluit bij een eerste indruk of bestaande hypothese.

Jeugdzorg en wijkteams
Jeugdzorgprofessionals en wijkteams richten zich terecht op de veiligheid en ontwikkeling van kinderen.
Juist daarom is het belangrijk dat zij niet alleen luisteren naar de inhoud van verhalen, maar ook onderzoeken hoe deze verhalen zijn ontstaan.
Bij langdurige conflicten kunnen ouders ieder een verschillend narratief ontwikkelen.

Wanneer slechts één perspectief leidend wordt, bestaat het risico dat:

• De dynamiek tussen beide ouders onvoldoende wordt onderzocht;
• De invloed van stress, trauma of chronische ziekte onderbelicht blijft;
• Kinderen onbedoeld tussen twee werkelijkheden terechtkomen.
• Kinderen hebben meestal geen behoefte aan een ouder die "gelijk krijgt". Zij hebben behoefte aan veiligheid, voorspelbaarheid en ruimte om van beide ouders te mogen houden.

KIES-trajecten
Binnen KIES-trajecten staat de beleving van het kind centraal.
Juist daarom is het van belang dat professionals alert blijven op loyaliteitsconflicten.
Wanneer kinderen zich aanpassen aan het dominante verhaal van één ouder, hoeft dat niet automatisch te betekenen dat dit hun volledige eigen beleving is.

Kinderen kunnen uit loyaliteit, angst of de wens om een ouder te beschermen bepaalde uitspraken doen of juist onderwerpen vermijden.
Professionals zijn daarom gebaat bij een brede blik waarin gedrag, emoties en de totale context worden meegenomen.

Maatschappelijk werk
Maatschappelijk werkers begeleiden mensen vaak tijdens periodes van verlies en verandering.
Een belangrijk onderdeel daarvan is het bieden van erkenning.
Tegelijkertijd vraagt professioneel handelen ook om het stellen van verdiepende vragen.
Wanneer erkenning onbedoeld overgaat in het uitsluitend bevestigen van één narratief, kan dat het zelfonderzoek beperken.
Professionele begeleiding is juist bedoeld om mensen te helpen verschillende perspectieven te onderzoeken en niet alleen bestaande overtuigingen te versterken.

Advocaten
Advocaten behartigen de belangen van hun cliënt.
Dat is hun wettelijke taak.
Daardoor werken zij vanzelfsprekend vanuit het perspectief van degene die zij vertegenwoordigen.
Dat betekent echter ook dat procedures soms voornamelijk worden gevoed door het narratief van één partij.
Voor de juridische beoordeling is daarom objectieve informatie, aanvullende documentatie en waar mogelijk onafhankelijke toetsing van groot belang.

Rechters
Rechters moeten vaak beslissingen nemen binnen beperkte tijd en op basis van de beschikbare stukken.
Zij wegen verklaringen, rapportages en feiten zorgvuldig af.
Wanneer informatie onvolledig is of belangrijke context ontbreekt, bestaat het risico dat bepaalde psychologische processen onvoldoende zichtbaar worden.
Daarom zijn onafhankelijke rapportages, multidisciplinaire samenwerking en zorgvuldig onderzoek van groot belang.

Chronische ziekte als blinde vlek
Bij aandoeningen zoals CVS/ME, waarbij klachten grotendeels onzichtbaar zijn, kan extra complexiteit ontstaan.
Vermoeidheid, brain fog, overprikkeling en cognitieve beperkingen beïnvloeden communicatie, conflicthantering en draagkracht.

Wanneer deze factoren onvoldoende worden meegenomen, bestaat het risico dat gedrag verkeerd wordt geïnterpreteerd.

Daardoor kunnen relationele problemen worden gezien als uitsluitend een gevolg van karakter of motivatie, terwijl ook medische en neurocognitieve factoren een rol kunnen spelen.

Professionele reflectie
Steeds meer wetenschappelijke disciplines benadrukken het belang van meervoudige hypothesevorming. Dat betekent dat professionals zich niet beperken tot één verklaring, maar actief onderzoeken welke verschillende verklaringen passen bij de beschikbare informatie.
Juist bij complexe scheidingen is deze houding essentieel.

Niet omdat één ouder per definitie gelijk heeft, maar omdat menselijke relaties zelden worden verklaard door één oorzaak. Door verschillende perspectieven naast elkaar te blijven leggen en nieuwe informatie steeds opnieuw te wegen, neemt de kans op een evenwichtige beoordeling toe. Dat komt niet alleen beide ouders ten goede, maar vooral de kinderen, voor wie zorgvuldige en genuanceerde besluitvorming van groot belang is.