Complexe scheidingen bij chronische ziekte: waarom een volledige beoordeling belangrijk is
Bij een scheiding waarbij één of beide partners langdurig ziek zijn, is het belangrijk om niet alleen te kijken naar de uiteindelijke beslissing om uit elkaar te gaan, maar ook naar het proces dat daaraan voorafging.
Chronische ziekte, neurologische aandoeningen, cognitieve veranderingen, langdurige mantelzorg, financiële druk, vermoeidheid en de zorg voor kinderen kunnen jarenlang invloed hebben op de relatie.
Wanneer deze factoren onvoldoende worden herkend, bestaat het risico dat de oorzaak van de relatieproblemen te eenvoudig wordt uitgelegd.
Dat betekent niet dat iedere relatie behouden had kunnen worden. Ook betekent het niet dat een scheidingsbesluit onjuist is.
Wel betekent het dat een zorgvuldig onderzoek naar alle beïnvloedende factoren belangrijk is voordat conclusies worden getrokken over waarom een relatie is vastgelopen.
Relatieproblemen hebben vaak meerdere oorzaken
Nederlandse professionals beschrijven dat relatieproblemen meestal niet ontstaan door één enkele gebeurtenis. Vaak is sprake van een samenspel van lichamelijke, psychische, sociale en praktische factoren.
Bij een gezin waarin sprake is van bijvoorbeeld een meningeoom, CVS/ME, langdurige vermoeidheid, cognitieve klachten of mantelzorgbelasting,
kunnen meerdere processen tegelijkertijd spelen:
- minder belastbaarheid;
- chronische stress;
- verlies van wederkerigheid;
- communicatieproblemen;
- overprikkeling;
- veranderingen in rollen;
- zorgen om de kinderen;
- financiële druk;
- verlies van gezamenlijke ontspanning;
- onvoldoende herstelmomenten.
Wanneer uitsluitend wordt gekeken naar de zichtbare ruzies, blijft mogelijk onzichtbaar welke omstandigheden die ruzies hebben beïnvloed.
Een narratief is niet altijd hetzelfde als de volledige werkelijkheid
Na een scheiding ontstaat vaak een verhaal waarmee mensen proberen te begrijpen wat er is gebeurd.
Psychologen noemen dit ook wel een persoonlijk narratief.
Zo'n narratief kan bijvoorbeeld zijn:
"We hadden alleen maar ruzie, dus uit elkaar gaan was de enige oplossing."
Dat kan een oprechte beleving zijn. Tegelijkertijd hoeft zo'n verklaring niet alle factoren te bevatten die aan de relatieproblemen hebben bijgedragen.
Wanneer langdurige ziekte, cognitieve veranderingen of overbelasting onvoldoende zijn herkend, kan het beeld onvolledig blijven.
Professionals in de systeemtherapie en de gezinszorg benadrukken daarom het belang van context: gedrag krijgt pas betekenis wanneer ook de omstandigheden waarin het ontstond worden meegenomen.
Ruzie is niet altijd de oorzaak
In sommige relaties ontstaan veel conflicten doordat partners fundamenteel onverenigbaar zijn.
In andere relaties kunnen conflicten juist een gevolg zijn van langdurige belasting.
Bijvoorbeeld wanneer:
- beide partners chronisch vermoeid zijn;
- gesprekken door brain fog of cognitieve problemen steeds mislopen;
- mantelzorg jarenlang alle energie vraagt;
- er voortdurend medische onzekerheid bestaat;
- kinderen extra zorg nodig hebben;
- herstelmomenten ontbreken.
In zulke situaties kan ruzie eerder een symptoom van langdurige overbelasting zijn dan de oorspronkelijke oorzaak van het relatieverlies.
Dat betekent niet dat de conflicten minder ingrijpend zijn, maar wel dat de vraag ontstaat of uitsluitend het gedrag moet worden beoordeeld, of ook de omstandigheden waarin dat gedrag ontstond.
Had herstel nog mogelijk kunnen zijn?
Op basis van algemene kennis kan nooit achteraf worden vastgesteld of een specifieke relatie zeker had kunnen herstellen.
Dat verschilt per stel en hangt af van veel factoren, waaronder:
- de bereidheid van beide partners;
- veiligheid binnen de relatie;
- de aard van de conflicten;
- eventuele gewelds- of verslavingsproblematiek;
- de medische situatie;
- de beschikbare ondersteuning;
- de mate waarin onderliggende oorzaken worden herkend.
Wel beschrijven Nederlandse richtlijnen dat tijdige ondersteuning, psycho-educatie, systeemgerichte begeleiding, neuropsychologisch onderzoek en mantelzorgondersteuning de samenwerking tussen partners kunnen verbeteren en overbelasting kunnen verminderen.
Daarom is het zorgvuldig om te zeggen:
Bij sommige stellen kan herstel mogelijk zijn wanneer de onderliggende factoren tijdig worden herkend en behandeld.
Bij andere stellen blijkt een scheiding ondanks goede begeleiding alsnog de meest passende uitkomst.
Dat kan niet in algemene zin of achteraf voor een individueel gezin worden vastgesteld.
Waarom een brede beoordeling belangrijk is
Wanneer vooral wordt gekeken naar de uiteindelijke keuze om uit elkaar te gaan, bestaat het risico dat belangrijke factoren onderbelicht blijven.
Bij complexe ziektebeelden kan een volledige beoordeling aandacht besteden aan:
- neurologische gevolgen;
- cognitieve veranderingen;
- vermoeidheid;
- PEM;
- mantelzorgbelasting;
- verlies en rouw;
- opvoedbelasting;
- psychische belasting;
- sociale steun;
- financiële omstandigheden;
- de ontwikkeling van de relatie vóór de ziekte.
Zo'n brede beoordeling voorkomt niet automatisch een scheiding, maar kan wel bijdragen aan beter passende ondersteuning.
De gevolgen voor kinderen
Voor kinderen is meestal niet één gebeurtenis het meest belastend, maar een opeenstapeling van spanningen.
Kinderen kunnen worden geconfronteerd met:
- een langdurig zieke ouder;
- onzekerheid over de toekomst;
- spanningen tussen ouders;
- veranderingen in het dagelijks leven;
- een scheiding;
- wisselen tussen twee huizen;
- verdriet van beide ouders.
Onderzoek en Nederlandse jeugdrichtlijnen laten zien dat vooral langdurige conflicten, emotionele onveiligheid, loyaliteitsproblemen en onvoldoende afstemming tussen ouders samenhangen met een grotere kans op problemen bij kinderen.
Kinderen hebben juist baat bij:
- voorspelbaarheid;
- samenwerking tussen ouders;
- eerlijke uitleg;
- ruimte om van beide ouders te houden;
- ondersteuning wanneer dat nodig is.
De rol van professionals
Professionals zoals medewerkers van het wijkteam, jeugdhulpverleners, KIES-begeleiders, mediators, advocaten, psychologen en andere betrokken hulpverleners hebben ieder een eigen taak.
Hun rol is niet om vast te stellen wie schuld heeft aan een scheiding, maar om zorgvuldig te beoordelen welke factoren van invloed zijn op het welzijn van ouders en kinderen.
Bij complexe medische situaties kan het waardevol zijn dat professionals, waar passend:
- informatie verzamelen vanuit verschillende disciplines;
- rekening houden met medische informatie;
- aandacht besteden aan cognitieve gevolgen;
- mantelzorgbelasting bespreken;
- oog hebben voor de draagkracht van beide ouders;
- systemisch kijken naar het gezin als geheel.
Niet iedere professional beschikt over specialistische kennis van neurologische aandoeningen of ME/CVS.
Wanneer die kennis nodig is, kan samenwerking met medische specialisten, revalidatieartsen of neuropsychologen helpen om het functioneren beter te begrijpen.
Het belang van een integrale benadering
Nederlandse kwaliteitsstandaarden benadrukken steeds vaker dat gezondheid niet alleen bestaat uit een diagnose, maar ook uit functioneren, participatie, relaties en kwaliteit van leven.
Dat betekent dat een beoordeling van een gezin met chronische ziekte idealiter meerdere perspectieven combineert:
- het medische perspectief;
- het psychologische perspectief;
- het systeem- en gezinsgerichte perspectief;
- het ontwikkelingsperspectief van de kinderen;
- het sociale en praktische perspectief.
Een dergelijke integrale benadering verkleint het risico dat complexe problemen worden teruggebracht tot één eenvoudige verklaring.
Tot slot
Chronische ziekte, neurologische aandoeningen en langdurige overbelasting kunnen een relatie ingrijpend veranderen. Wanneer daarbij vooral wordt gekeken naar zichtbare conflicten, bestaat het risico dat onderliggende factoren onvoldoende worden meegewogen.
Dat betekent niet dat iedere scheiding voorkomen had kunnen worden. Ook betekent het niet dat iedere nieuwe relatie een vlucht is of dat een scheidingsbesluit achteraf onjuist was.
Zulke conclusies kunnen zonder grondig onderzoek niet worden getrokken.
Wel laten Nederlandse professionele richtlijnen zien dat een brede, systemische beoordeling belangrijk is, zeker wanneer kinderen betrokken zijn.
Hoe beter medische, psychologische en sociale factoren worden meegenomen, hoe groter de kans dat passende ondersteuning wordt geboden en dat beslissingen zoveel mogelijk aansluiten bij de werkelijke situatie van het gezin.
Nederlandse professionele informatie
- Nederlands Jeugdinstituut (NJi) – Kennis over scheiding, ouderlijke samenwerking, loyaliteitsconflicten en de ontwikkeling van kinderen.
- Richtlijnen Jeugdhulp – Scheiding – Professionele richtlijn voor jeugdhulp over risicofactoren, beschermende factoren en begeleiding van gezinnen.
https://www.richtlijnenjeugdhulp.nl/scheiding
- Kenniscentrum Kind en Scheiding – Informatie voor professionals over kinderen, ouderschap en scheiding.
https://www.kindenscheiding.nl
- Kanker.nl – Informatie over de psychosociale gevolgen van kanker en hersentumoren voor patiënten en hun naasten.
- Hersenstichting – Informatie over cognitieve gevolgen van hersenaandoeningen, vermoeidheid en functioneren.
https://www.hersenstichting.nl
- Hersenletsel.nl – Informatie over partnerrelaties, gezin en leven met niet-aangeboren hersenletsel.
- MantelzorgNL – Informatie over mantelzorgbelasting, partnerrelaties en ondersteuning.
- Richtlijnendatabase – Intracranieel meningeoom – Nederlandse multidisciplinaire richtlijn over diagnostiek, behandeling, revalidatie en nazorg.
https://richtlijnendatabase.nl/richtlijn/intracranieel_meningeoom